Tímarit Máls og menningar - 30.03.2001, Blaðsíða 25

Björn Þór Vilhjálmsson: Sögur úr samtímanum bls. 25
hins vegar ekki að líkja eftir innihaldi fyrirmyndanna
heldur notar hann umgjörðina til að staðsetja
atburðarásina á mjög skemmtilegan hátt í
íslenskum veruleika.
Fíaskó hefur á að skipa fjölbreytilegri persónu-
flóru sem áhorfandinn kynnist meðan frásögninni
vindur fram og þótt sögupersónurnar eigi sér ólík
markmið og séu á misjöfnum aldri liggja leiðir þeirra
saman í úthugsaðri formgerðinni. Sem dæmi má
nefna atvikið þegar fjárhagsleg örvænting knýr Karl
til að gera tilraun til bankaráns sem reyndar fer
úrskeiðis á spaugilegan hátt. Meðan á ránstilraun-
inni stendur hittir hann annan vonbiðil dótturdóttur
sinnar, en sú staðreynd er báðum ókunnug. Það er
fremur ámátlegur bankastarfsmaður (Ólafur Darri
Ólafsson) sem í geðshræringu missir út úr sér
ýmsar upplýsingar, sem síðar er hnykkt betur á, en
athugull áhorfandi getur strax sett í rétt samhengi.
Persónurnar eru enn fremur notaðar til að fjalla um
ólíka þætti í íslensku nútímasamfélagi. Samúel,
„stríðsmaður guðs“, reynist flottræfill á nesinu sem
rekur trúarsamtök sín líkt og um bandaríska
sjónvarpskirkju sé að ræða. Hann hefur
safnaðarmeðlimi að fífli og er ekki hirðir þeirra nema
að því leytinu til sem hann hirðir af þeim peningana.
Án þess að of langt sé gengið í fullyrðingum má
ætla að þessi skopmynd sem dregin er upp af
Samúel eigi fullt erindi á Íslandi þar sem hinir ýmsu
sérstrúarsöfnuðir klofna og fjölga sér eins og
gorkúlur. Þá sjáum við fátæka ellilífeyrisþegann sem
fer með það litla sem hann á í spilakassa, erkitýpu
sjómannsins og stutt viðkoma er inni á nýfæddri
strippbúllumenningu borgarinnar.
Þá vitnar Ragnar líka á skemmtilegan hátt í eitt
merkasta listaverk bandarískrar kvikmyndasögu,
Sunset Boulevard (1950). Í þessari mynd Billy
Wilders segir frá undarlegu ástarsambandi aldraðrar
leikkonu og ungs handritshöfundar. Leikkonan er
fallin stjarna frá tímum þöglu myndanna sem
einangrast hefur á glæsiheimili sínu í firrtri minningu
um forna frægð en fátækur handritshöfundurinn
nýtur góðs af gestrisni hennar. Helga, sem segist
vera virt leikkona sem enn fái fjölda tilboða, minnir
óneitanlega á hlutverk Gloriu Swanson í áðurnefndri
mynd. Veggirnir á heimili hennar eru skreyttir
gömlum minjagripum og sjálf hegðar hún sér líkt og
ekkert hafi breyst frá því að hún stóð á hátindi
frægðarinnar, ef hún þá nokkurn tíma var fræg, því
tök hennar á veruleikanum virðast dálítið farin að
losna. Farið er smekklega með þessa tilvitnun líkt
og annað í myndinni og unnið út frá henni í stað
þess að taka hana upp á beinan hátt. Persónugerð
Helgu vísar líka til einnar þekktustu skáldsagna-
persónu hjarðbókmenntanna, sjálfrar Guðríðar
Faxen, „kanamellunnar“ í sögu Indriða G. Þorsteins-
sonar, 79 af stöðinni. Kostir Fíaskó eru reyndar
fjarskalega margir og einskorðast engan veginn við
meðvitaða notkun tilvitnana og textatengsla.
Myndin er fagmannlega unnin á öllum sviðum,
listrænt gildi í hávegum haft og einfaldlega má segja
að hún sé sólríkur dagur í kvikmyndasumrinu
íslenska.
Í bók Indriða segir á einum stað um íslenska
vorið: „Og næsta kynslóð á ekki lengur vor og ekki
kyrrðina og vatnsblá skýin yfir heiðum; að okkar vor
verður aldrei endurlifað öðruvísi en í minningu og í
ljóðinu um tregann og ástina á landinu rauðu undan
snjónum. Vor verður ekki fundið í bifreið, heldur í
köldu leysingarvatni um fætur barnsins er göslast í
pollum túnsins.“ (5) Í vorlýsingu Indriða er hjarð-
sælan allsráðandi, vorið finnst ekki í bifreið og
væntanlega enn síður á malbikuðum götum
borgarinnar. Eins og áður segir er kvikmyndavorið
íslenska loksins liðið, hjarðmyndin vonandi horfin í
bili og ef verk á borð við Engla alheimsins, Fíaskó,
101 Reykjavik og Óskabörn þjóðarinnar leysa hana
af hólmi er engin ástæða til annars en að horfa fram
á veginn með bjartsýni. Allt eru þetta kvikmyndir
sem hver í sínu lagi, og á ólíkan hátt, lofa góðu fyrir
íslenska kvikmyndagerð. Á boðstólum eru nú meira
að segja metnaðarfullar tilraunamyndir eins og Villi-
ljós, þar sem fimm ungir leikstjórar fengu tækifæri til
að vinna saman á sérstökum vettvangi.
Meðan upprennandi listamenn hafa næg tækifæri
til að leggja rækt við formið getur kvikmyndagerð á
Íslandi aðeins vaxið og dafnað.
Björn Þór Vilhjálmsson er bókmenntafræðingur.
(1) Kristján B. Jónasson. „Íslenska
hjarðmyndin: Andstæður borgar og sveitar í
79 af stöðinni og Land og synir“. Heimur
kvikmyndanna. Ritstj. Guðni Elísson.
Forlagið og art.is, Reykjavík 1999. Bls. 910.
(2) Guðni Elísson. „Höfundur lífs síns:
Myndsmiðurinn Friðrik Þór Friðriksson“.
Morgunblaðið 8. desember 2000.
(3) Grein Egils Helgasonar „Gegn banni!“
birtist í Tímanum 18. apríl 1982 og gerir
ritskoðun Rokks í Reykjavík að
umfjöllunarefni.
(4) Sama.
(5) Indriði G. Þorsteinsson. 79 af stöðinni.
Iðunn. Reykjavík, 1962. (Fyrsta útgáfa 1955).
Bls. 61.
G8126 tmm mars 22x27 Q.4.1 3/30/01 11:49 PM Page 25