Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Blaðsíða 129

Bókmenntir
stiklað á stóru yfir það langa tímabil Evrópusögunnar sem nefnt er miðaldir
og sem löngum hefur þótt drungalegt og fátæklegt í samanburði við það sem
fór á undan og það sem kom á eftir, að minnsta kosti hvað „afrek mannsand-
ans“ varðar.
Sú spurning vaknar því óhjákvæmilega við lestur bókarinnar hvort hún sé
fyrst og fremst yfirlitsrit sem rekur sögu og heimspeki vísindanna frá upphafi
og til vísindabyltingar, eða hvort höfundinum finnst einfaldlega að rétta leið-
in til að skýra eðli vísindabyltingarinnar fyrir lesendum sé sú að rekja fyrst
ákveðna sögu, eins og þessi bylting væri rökrétt afleiðing hennar, rétt eins og
kommúnistarnir töldu nauðsynlegt að rekja mannkynssöguna til að geta skýrt
eðli öreigabyltingarinnar með tilhlýðilegum hætti.
Andri virðist sjálfur taka af öll tvímæli um að hann lítur svo á að síðari
skilningurinn sé réttur. Hann segir bókina fjalla um vísindabyltinguna, hvað
í henni hafi falist og hvernig beri að skýra hana (bls. 7) og fullyrðir svo að til-
teknir atburðir í fornöld og síðar skipti máli fyrir vísindabyltinguna á 16. og
17. öld (bls. 9). Hann talar einnig um framvindu og það er Ijóst að hann kýs
að sjá vísindabyltinguna í ljósi heilsteyptrar framvindu sögunnar og ef til vill
framþróunar hugmyndanna frá því í fornöld og fram á nýöld.
Það má segja að þessi sýn Andra á vísindabyltinguna sé hefðbundin, og strax
á fyrstu síðum bókarinnar er ljóst að markmið hans er ekki að gera uppreisn
gegn eða hverfa frá hefðbundinni söguskoðun í þessum efnum, heldur þvert á
móti að útfæra hana, útskýra og færa í aðgengilegan búning sem hæfir íslensk-
um lesendum. Andri sýnir líka íslenskum lærimeisturum sínum hollustu með
því að leggja útaf skrifum þeirra og skoðunum á vísindasögu í inngangi. Það
má því slá föstu að markmið Andra er að skýra, fræða og síðast en ekki síst
færa í íslenskan búning, og auðvitað styrkir bók eins og þessi alla fræðilega
umfjöllun og umræðu um sögu og heimspeki vísinda.
Mig grunar að notin sem nemendur, kennarar og aðrir áhugamenn um efn-
ið hafi af bókinni kunni fyrst og fremst að varða þá staðreynd að hvað sem
þessum markmiðum höfundar líður þá er hún fyrst og fremst yfirlitsrit. Hún
er einmitt bók af því tagi sem hægt er að nota til að fletta upp einstökum höf-
undum, stefnum og kenningum. Nú veit ég ekki vel hvort þetta ætti heldur
að teljast til galla bókarinnar eða kosta hennar. Bókin hefur gríðarmargt til
síns ágætis, en það er ekki víst að hún hafi það sem fræðileg úttekt eða heild-
arskýring á vísindabyltingunni.
Óslitnir þrœðir ogframvinda sögunnar
Nú er ekki svo að skilja að Andri sé sér ekki meðvitaður um að það er umdeilt
að hægt sé að segja sögu vísindabyltingarinnar með þeim hætti sem hann ætlar
sér. I inngangskaflanum fjallar hann stuttlega um aðferðafræðileg álitamál,
ekki síst þau sem varða sýn á fortíðina frá sjónarhóli nútíðar. Hvernig getum
við gert grein fyrir vísindakenningum fyrri tíma þegar ljóst er að við höfum
allt aðrar kenningar nú? Er besta leiðin að gleyma einfaldlega því sem við
TMM 2005 • 4
127