Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Blaðsíða 78

Olga Markelova
Tengsl við hefðina tengjast ekki aðeins tilteknum minnum eða text-
um; einnig er hægt að gera tilraun með ljóðtegundir og yrkingaraðferðir.
Þetta er gert í Heilræðavísunum þrem, sem voru samdar á mismunandi
tímabilum en eru þó allar eins í uppbyggingu og í því hvernig hugsunin
í þeim þróast. Titillinn „Heilræðavísur“ sýnir tengsl ljóðanna við kveð-
skap Hallgríms Péturssonar, og Megas hefur aldrei afneitað áhrifum þess
skálds á sig (Geir Svansson og Hjálmar Sveinsson, 2001). Uppbygging
„Heilræðavísnanna" er lík uppbyggingu sálma. Talin eru upp öll mögu-
leg vandamál manns og svo boðið upp á lausn í stefinu sem er alltaf hin
sama, að leita til guðs og finna huggun hjá honum. í „Heilræðavísum" á
plötunni Megas (1972) er lausnin að fara í Víðihlíð og vera þar. (Textar;
58-59). Hin blessaða Víðihlíð er annaðhvort staður (í Skagafirði) sem var
á sínum tíma frægur fyrir fyllerí eða útibú frá Kleppi. í „Heilræðavísum
#2“ er lausn og huggun að finna í dópi. Ljóðið fylgir sama munstri og
fyrri Heilræðavísur - nema að hugsanlegu himnaríki er ekki lýst. Síðasta
erindið er bölvun þeim sem vilja ekki fara eftir heilræðaboðorðum og
lýsing á afleiðingum þess, líklega sjálfsmorði (Textar, 193).
Ekki verða eingöngu textar og sögur efni í paródíu heldur einnig
samhengi, t.d. tilteknar klisjur, hugtök eða hugsunarhættir.
Brugðið er á leik með klisjur í „Sögu úr sveitinni", sem byggist á
algengri ímynd um sveitasælu. Þetta er mest áberandi í stefinu um „trú
á sauðkindina og heilaga jómfrú" (Textar, 130; sbr. ennfremur Gest
Grímsson, 42). Ljóðið er ekkert annað en skopstæling á þessari ímynd;
sveitin er sem sagt langtífrá friðsæl því að undir fallegu yfirborðinu
leynast dráp og mannát. En þessi uppreisn gegn klisjukenndum ímynd-
um er gerð í gamni, og lagið við ljóðið er létt og leikandi. Og það sem
meira er, um leið og ljóðið fer úr einni hefð lendir það í annarri. Erindin
eru ort í limruformi, sem tengist breskri nonsense-hefð, m.a. skáld-
skap Edwards Lear. Innihald erindanna er einnig dæmigert fyrir slíkar
limrur: fyndnar gróteskar vísur um menn og dýr. Þetta ljóðform krefst
að sjálfsögðu smáskammts af bulli, en ekki er hægt að segja með vissu
hvort skáldið skrumskælir innlenda goðsögn um sveitasælu viljandi eða
lætur aðra - erlenda - hefð leiða sig. Þannig myndast írónísk afstaða
bæði til ímyndarinnar sem ljóðið gengur út frá og til paródíunnar sem
skáldið býr til; þetta er einskonar tvöfaldur rangur spegill eða speglasal-
ur sem viðtakandinn er lentur í.
„Um raungildisendurmat umframstaðreynda" má kalla paródíu á
rökhugsun. Bragarhátturinn er hexameter sem var í fornklassískum kveð-
skap (og síðan í evrópskum) notaður til að flytja alls konar vitneskju; en
hér er efnið ekki í samræmi við þennan afar virðulega bragarhátt. Þetta er
76
TMM 2005 • 4