Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Blaðsíða 112

Bókmenntir
sinni hans fag, og bindin þrjú, skoðuð í einu lagi, eru vissulega skáldverk, ekki
síður en „skáldleg skáldleysa“ - þótt það sé síðarnefndi þátturinn sem hér er
einn til umræðu.
Að skrifa sögulega skáldsögu er augljóslega meiri þraut en að skrifa blábera
sagnfræði.
Ekki aðeins af því að sagnfræðingurinn geti leyft sér að skrifa leiðinlegri
texta með flatari stíl og óaðgengilegri hlutföllum. Enda er það nú mála sannast
að sérhver höfundur verður að þjóna tveimur herrum hið fæsta: efni og stíl eða
inntaki og framsetningu. Og sagnfræðin sér í lagi: ekki er hún þvílík vísindi
að niðurstöður hennar hafi gildi sitt óháð búningi. Hún getur ekki af sér nytja-
gripi á borð við veðurspár eða burðarþolsreikninga, heldur er hlutverk hennar
það eitt að „upplýsa“: stuðla að frjórri og upplýstri hugsun fólks um liðna tíð,
eða að frjóum og upplýstum samanburði við fortíðina þegar fólk hugsar um
samtímann. Þessu hlutverki gegnir hún ekki nema ná til lesenda sinna (eða
hlustenda eða áhorfenda) með þénanlegri framsetningu. Munurinn er sá, að
höfundur sögulegrar skáldsögu skrifar beint fyrir hina endanlegu lesendur, en
höfundur sagnfræðirits getur gert sér von um að hafa óbein áhrif gegnum fáa
sérhæfða lesendur, ef þeir miðla fróðleiknum áfram, t.d. í skrifum sínum eða
kennslu. Samt má hann a.m.k. ekki skrifa svo klúðurslega að það missi marks
hjá þessum fáu.
Strangari stílkrafna verður þó rithöfundurinn að gæta. Það á bæði við um
skáldskapar- og huganaþáttinn í verki Péturs. Stíll hans er fótafimur, næstum
tiplandi (má líkja við plokkaða strengi, eða deplastíl í impressjónísku mál-
verki), og svo ólíkindalegur að lesandinn má aldrei ganga að framhaldinu vísu.
Þannig gefst ekki mikið svigrúm til að rekja línur eða velta vöngum. Pétri tekst
að vísu, þar sem hann tekur sér stöðu í samtímanum og horfir til baka á liðna
tíð, að ræða fræðileg vafamál (t.d. um höfund Njálu, MH:76) án þess að skálda
á þeim lausn; það er fimlega gert, ber ekki mikla vafninga eða djúpt grúsk, en
staðfestir hve vel Pétur er lesinn um margvísleg fræði.
Einstaka atriði úr sínum mikla lestri notar Pétur í hæpnu samhengi. Til
dæmis var það víst skammtaaflfræðin, en ekki kenningin um „miklahvell",
sem Einstein andmælti með því að „Guð kasti ekki teningum". (MH:54) En
þetta er stakt smáatriði úr miklum loftfimleikum Péturs með samþjappaðar
upplýsingar um sögu alheimsins, sólkerfisins, jarðarinnar og lífsins ásamt þró-
un mannsins. Miðað við það litla sem ég þekki af þessu efni, þá er missögnin
um Einstein undantekning, hitt reglan að einfaldanir Péturs séu í senn hnyttn-
ar og laukréttar, eins og til dæmis hvernig upprétt vaxtarlag mannsins mótast
í upphafi af klifurstíl þungra apa (MH:14).
Líkt má segja um miðaldasöguna, innlenda sem erlenda. Fjölmargt veit Pét-
ur miklu betur en ég, og það sem ég þekki, það fer hann að jafnaði fagmann-
lega með. Einstöku sinnum er ég ósammála, ekki af því að Pétur kunni ekki
sína sögu, heldur á sama grundvelli og okkur sagnfræðinga greinir sífellt á um
eitthvað - og notum það einmitt til þess að þoka faginu áleiðis. Pétur segir t.d.
110
TMM 2005 • 4