Bændablaðið - 10.10.2019, Síða 38

Bændablaðið | Fimmtudagur 10. október 201938
SKÓGRÆKT&LANDGRÆÐSLA
Um mánaðamótin síðustu lögðu 36
skógarbændur land undir fót og
ferðuðust til Jótlands í Danmörku.
Ferðin var yfir fjóra sólríka daga
og var ferðast og fræðst um skóg­
rækt á Jótlandi vítt og breitt.
Íslenski hópurinn lenti að kvöldi
23. ágúst í Billund með góða
„kolefnis samvisku“. Einhver hafði
reiknað það út að einungis þyrfti hver
og einn ferðalangur að hafa gróðursett
4 tré í sumar til að kolefnisjafna alla
ferðina. Frá Billund var keyrt til
Skive, en náttstaður ferðarinnar var
allar nætur á Standhótelinu þar.
Jótland
Jótland var ekki fyrir mjög mörgum
áratugum í svipuðum sporum og
Ísland. Vindarnir úr vestri blésu harðir
og kaldir látlaust yfir harðbýlt landið.
„Heiðarnar á Jótlandi“ er hugtak sem
margir þekkja en áður fyrr var þar
lítill skógur og lítil byggð, ólíkt því
sem þekktist á eyjunum Fjóni og
Sjálandi. Kotbændur Jótlands tóku
sig á og ræktuðu skjólbelti í gríð og
erg, um allar strendur og alla grundu.
Sagan er vissulega lengri en þetta
samstarf fyrr á tíð skilaði því að nú,
um rúmri öld síðar, er búsældarlegt
um allt Jótland að líta og fjölbreyttur
landbúnaður þrífst vel.
Dagur 1: Jólin koma
Christen Nørgård vinnur hjá Hede
Danmark og var leiðsögumaður í
ferðinni. Hann er öllum hnútum
kunnugur um skóga Jótlands og það
fengu ferðalangar svo sannarlega
að kynnast. Auk þess skildi hann
nokkuð í íslensku en gestgjafar
töluðu alla jafna dönsku, að beiðni
Íslendinganna. Stundum þótti
danskan erfið og þá brá Jóhanna
Sigurðardóttir sér í hlutverk túlks og
þýddi hún allt sem fór fram, veldig
godt, reyndar alla ferðina.
Skive sveitarfélagið hefur mikinn
metnað fyrir fallegu, heilnæmu og
náttúrulegu umhverfi. Við skoðuðum
dæmi af skógarfurugróðursetningu
á hálfum hektara. Í jaðri svæðisins
er lagt kapp á falleg lauftré og
runnagróður, þar sem allt er morandi í
blómum og berjum. Þetta er fyrir íbúa
að njóta og nýta, eftir þörfum. Einnig
mun reiturinn laða að villt dýr, bæði
fugla og ferfætlinga.
Nærri bænum Herning hittum
við hjú sem höfðu verið bændur í
yfir hálfa öld. Áður voru þau með
mjólkurbú en nú er lögð mest stund
á skógrækt. Jörðin er 60 hektarar.
Flestar jarðir í kring eru töluvert
stærri og hafa megin lifibrauð sitt
af kartöflurækt eða álíka. Á bænum
bar fyrir augum stór haugur af trjám
sem höfðu verið felld fyrir ári síðan.
Bóndinn sagði að þessi tré væru
meira og minna ónýt til gagnviðar
eftir stormfall og hefðu því verið
dregin úr skóginum til að kurla í
brenni fyrir sveitarfélagið. Áður
en langt um líður mun stór kurlari,
leigður út frá Hede Danmark, koma
og kurla hauginn. Smærri trén kurla
þau sjálf og nýta til að kynda sín eigin
húsakynni.
Lokaheimsókn þessa dags var
hjá bónda sem hefur áratuga reynslu
af jólatrjáarækt. Það var þó ekki
fyrr en hann komst á eftir laun að
hann gat sinnt þessu áhugamáli
sínu af fullum krafti. Hann ræktar
mestmegnis Normansþin og lítilræði
af glæsiþin og rauðgreni. Jörðin er
alsett fallegum skjólbeltum og ýmiss
konar skógarlundum. Það er að mörgu
að hyggja þegar kemur að ræktun
jólatrjáa ef þau eiga að falla í hæsta
verðflokk. Trén þurfa að vera með
staðlað vaxtarlag. Til þess að ná því
þarf að beita klippum, hormónum
og jafnvel eitri. Það þarf að huga
að jarðvegsgerð og endurnýjun
hans, passa illgresi og plágur og
allt eftir kúnstarinnar reglum. Þetta
finnst bóndanum greinilega mjög
skemmtileg iðja og fyrir vikið fær
hann mikla hreyfingu og útiveru.
Uppskerutími er vanalega 5 ár og til
að fá uppskeru árlega ræktar hann
í nokkrum hólfum sem eru ýmist í
ræktun eða í hvíld.
Dagur 2: Hringrás skóga
Í Feldsborg er merkilegur skógur í
eigu hins opinbera. Þar fór Jens Peter
Clausen skógarvörður með okkur
á söguslóðir skógræktar. Fyrir um
tveimur öldum var allt kapp lagt
á að rækta eik og notuðust menn
við sáningu. Þegar þeir fóru að
nota berrótaplöntur í hestdregin
plógför var sáningu alfarið hætt. Í
dag, og síðustu áratugi, hefur kerfi
skógræktar einkum verið á formi
„síþekjuskógræktar“. Þá er venjulega
inngrip í skóginn á um það bil 10 ára
fresti og gætt vel að því að hringrás
skógarins sé ekki rofin. Það þýðir
að hin „fornkveðna“ vaxtarlota,
þar sem skógur er gróðursettur,
látinn vaxa og loks rjóðurfelldur
við uppskeru, er ekki viðhöfð. Það
er margt sem kemur til. Oft er farið
inn í skóginn til að grisja, en þá er
grisjað lítið og hraustlegum trjám
gefið meira vaxtarrými bæði vegna
faraldra ýmiss konar og ofsaveðra.
Stormar og þurrkar eru orðnir mun
algengari en var hér fyrr á öldum. Þá
eru gjarnan gróðursettar trjátegundir
eins og eik, beyki og þinur undir
skerm stórra trjáa og loks þegar ungu
trén eru orðin hærri en 5 metrar er
oftast lítið eftir af þeim trjám sem
stóðu þar áður. Það má því segja að
hvert inngrip í skóginn styður bæði
við uppskeru og nýræktun.
Eftir hádegi fórum við á veiði­
lendur vestur í Ulfborg. Þar, á
beitilyngsbreiðum, hefði verið hægt
að sjá alls kyns dádýr að leik ef ekki
væri fyrir ofsahita sólarinnar þessa
vikuna. Við sáum því engin villt
dýr. En stundum fengum við flugur
í höfuðið.
Dagur 3: Litla gula
hænan fann fræ
Í Tvillum er fræhús Hede Danmark,
en þar var einnig hænsnakofi. Hvort
kom á undan, eggið eða hænan?
Það má sjálfsagt snúa þessu upp á
trén líka, en það er stórbrotin list að
örva fræ til að spíra. Örvun felur í
sér rakastig, hitastig og hreyfingu á
loftinu. Fræin eru viðkvæm og því má
ekkert út af bregða. Sem dæmi þarf
kalt loft og kyrrt til að örva beyki og
sumar tegundir af þin. En það er ekki
nóg að hafa fræ, það þarf líka að vera
gott og komið af góðum foreldrum.
Í Tvillum eru líka frægarðar af
ólíkum trjáa­ og runnategundum.
Að öðrum tegundum ólöstuðum
fékk sifjalerki­frægarðurinn
drjúga athygli. Sifjalerki (Larix
x marschlinsii) er blendingur af
Evrópulerki (L.decidua) sem er
faðirinn í blöndunni og Japanslerki
(L.kaempferi) í hlutverki
móður. Könglunum er safnað af
Japanslerkinu því fræin passa í
þau fræhulstur, en könglarnir á
Evrópulerkinu eru of smáir fyrir
fræin og eru ónothæf.
Á gróðrarstöðinni í Hjorthede
snæddum við smørrebrød í hádeginu.
Gróðrarstöðin telur 70 hektara og
landslagið er hæðótt og nýtist það
vel til plöntuframleiðslunnar. Árlega
eru framleiddar 7 milljón plöntur á
stöðinni og eru þær allar berróta.
Stærsti kaupandinn er Hede Danmark
en skógarbændur og sveitafélög eru
einnig stórir kaupendur. Mikið er
framleitt af Normansþin og glæsiþin
í jólatrjáarækt og fjallaþinur er
ræktaður fyrir skrautgreinar, eða
„klippegrønt“ eins og þeir vilja
nefna það. Sifjalerki er einnig
mjög mikið ræktað. Athygli vakti
Alaskaasparræktunin (populus
trichocarpa) á stöðinni. Sá klónn
sem þeir nota vex um eina mannhæð
á fyrsta sumri á gróðrarstöðinni.
Alaskaöspin er eingöngu notuð í
akurskógrækt og er lotan yfirleitt
ekki lengri en 10 ár.
Fróðleiksþyrstir skógarbændur í Jótlandsferð
Blandskógur þar sem uppistaðan er lerki og ösp. Mynd / HGS
Barkarbjallan er erfið við að etja. Hér segir Jens Peter
Clausen skógarvöður frá.
Fáar skógarhöggsvélar af þessari stærð eru í mikilli
notkun í Danmörku. Þessi Ponsee vél er í eigu Hede
Danmark og er einkum nýtt í stórverkefni. Mynd / CN
Greinarhöfundur við fyrsta farm af glæsiþinskönglum. Sören hjá Hjörthede gróðrarstöðinni, Christen fararstjóri
og Jóhanna þýðandi skoða berróta greni. Mynd / MJ
Það er gaman að rækta jólatré, en
það krefst mikillar vinnu. Hér er verið
að bera hormón á toppana til að trén
verði sem formfegurst. Mynd / MJ