Safnablaðið Kvistur - 2020, Blaðsíða 35

hefur komið að sýningarundirbúningi.
Þessar áhyggjur hafa verið ræddar á
samstarfsvettvangi, meðal annars á
Farskóla safnmanna á Siglufirði árið
2017. Í nýjustu útgáfu Safnastefnu á sviði
menningarminja (2017) eru söfn hvött til
að leggja alúð og metnað í safnfræðsl-
una og taka mið af þörfum ólíkra
hópa gesta sem sækja fræðslu til safns-
ins, t.d. út frá ólíkum bakgrunni, aldri
eða skólastigi. Í Safnastefnunni er
safnfræðslan felld undir markmiðið:
Að samfélagslegt hlutverk safna verði
í fyrirrúmi. Þar segir: „Söfn eru til fyrir
samfélagið og safnastarfið miðar að því að
koma til móts við þarfir þess.“
Á sviði safnafræða hafa nokkrir
fræðimenn valið að gera safnfræðslu
að megin rannsóknarefni sínu. Þeirra
á meðal er Janet Marstine sem segir
að lýsa megi safni á fjóra vegu. Í
fyrsta lagi sem helgidómi (e. shrine)
sem sé elsta og algengasta leiðin
til að upplifa safn. Þar upplifi fólk
helgi og jafnvel heilun. Þar sé afdrep
frá umheiminum og möguleiki á
hugljómun. Í öðru lagi sem mark-
aðsdrifnum iðnaði. Í þriðja lagi sem
afurð nýlendustefnu en mörgum
finnist að á safni sé fólk flokkað í
hópana „við“ og „hin“ sem er að sjálf-
sögðu ekki lengur í boði á tímum
fólksflutninga og fjölmenningar.
Fjórða og síðasta lýsingin á safni skv.
Marstine er hið póstmóderníska safn
(e. post-museum). Slíkt safn er ný
og endurskilgreind stofnun. Þar er
hlustað á ólíka hópa og umdeild og
viðkvæm málefni gjarnan sýnileg.
Starfsfólk slíks safns gerir sér grein
fyrir því að gestir eru ekki hlutlausir
eða viljalausir neytendur og vinnur
stöðugt að því að koma til móts við
þarfir þeirra. Það leitar til samfélags-
ins eftir viðbrögðum og gagnrýnum
sjónarhornum. Safnið tekur á mis-
munun og misrétti. Með öðrum
orðum, skyldur safna gagnvart sam-
félaginu hafa breyst, þau eru til fyrir
samfélagið og ber að vera í stöðugu
samtali við ólíka hópa þess.
Til hvers
eru söfn?
Hugleiðingar safnkennara
SAFNAFRÆÐI
Já, til hvers er unnið?
Til hvers eru söfn? Hver er tilgangur allrar
þeirra vinnu sem fer fram við söfnun, varð­
veislu og sýningar á gripum? [...] Í raun
er það allt undirbúningur fyrir að opna
þekkingu og safneign fyrir almenningi, svo
fólk á öllum aldri og með alls kyns bakgrunn
fái hlutdeild í þekkingu og menningu. Þess
vegna er mikilvægt að allar aðgerðir safns­
ins miði að því að þjóna almenningi og
menntun þeirra.1
Einhvern veginn á þessa leið kemst
Cornelia Brüninghaus-Knubel að orði
í grein sinni Museum Education in the
Context of Museum Functions fyrir ICOM
frá árinu 2004.
Ef við samþykkjum að tilgangur safna
sé að deila safnkosti sínum og þekk-
ingu með öllum almenningi, hvað
þýðir það þá varðandi sýningagerð og
safnfræðslu? Við viljum væntanlega
að heimsókn á safn bæti einhverju
við fyrir gestinn, að heimsóknin skilji
eitthvað annað og meira eftir hjá
gestinum en hann hefði getað fengið
með því að hlýða á fyrirlestur eða lesa
texta. Upplifun á safni sem hreyfir við
tilfinningum, vekur upp minningar,
kveikir hugmyndir og forvitni og setur
hluti í nýtt samhengi er mörgum sem
reynt hafa ógleymanleg. Að okkar mati
verða sýningargerð og safnfræðsla
að haldast í hendur til að undirbúa
þessa upplifun. Samstarf starfsfólks
safnfræðslu og sýningagerðar getur ýtt
undir að gesturinn fái notið einstakrar
upplifunar og tryggt að fræðslan sé á
forsendum þess sem nemur.
Framan af var söfnum ætlað að
kenna útvöldum safngestum fyrir-
fram skilgreinda hluti og ýta undir
þjóðernis tilfinningu. Nú eru breyttir
tímar. Fræðafólk veltir upp tilgangi
safna, hvernig þau starfa og fyrir
hverja. Um hlutverk safna segir m.a.
í safnalögum frá 2011: “Í starfi sínu
skulu söfn hafa að leiðarljósi að auka
lífsgæði manna með því að efla skilning á
þróun og stöðu menningar, lista, náttúru
eða vísinda.” Til þess að öll sú þekking
sem til verður á safni nái til almenn-
ings þarf að miðla henni og til þess
er safnfræðslan enda er hún einn
„mikilvægasti þáttur þeirrar þjónustu
sem söfnin veita samfélaginu“ eins og
segir í skýrslunni Safnastefna á sviði
þjóðminjavörslu fyrir árin 2003–2008
(bls. 10). Þessi umræða hefur legið í
loftinu um nokkurt skeið, enda nefna
Guðbrandur Benediktsson og Rakel
Halldórsdóttir í grein í tímaritinu
Sögu árið 2006 að menntunarhlut-
verk safna sé svo ríkt að ekki sé hægt
að réttlæta opinber framlög eða aðra
styrki til safna eingöngu fyrir söfnun
gripa og varðveislu þeirra.
Sem meðlimir í samfélagi safnafólks
til margra ára vitum við að um allt
land leitast starfsfólk safna við að
rækja menntunarhlutverk safnanna.
Það hefur þó verið áhyggjuefni
fræðslufólks í söfnum hversu lítið það
37