Morgunblaðið - 16.12.2021, Blaðsíða 80

80 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 16. DESEMBER 2021
Tilnefningar til Íslensku þýðingaverðlaunanna
2022 voru kunngjörðar í sjónvarpsþættinum
Kiljunni á RÚV í gærkvöldi. Að verðlaununum
stendur Bandalag þýðenda og túlka í samstarfi
við Rithöfundasamband Íslands og Félag
íslenskra bókaútgefenda. Þau eru veitt fyrir
bestu þýðingu á bókmenntaverki og er til-
gangur þeirra að vekja athygli á ómetanlegu
framlagi þýðenda til íslenskrar menningar. Alls
bárust í ár um 70 bækur frá 15 forlögum.
Tilnefndir þýðendur eru í stafrófsröð þeirra:
Ásdís R. Magnúsdóttir fyrir þýðingu sína á
Fríða og dýrið, franskar sögur og ævintýri fyrri
alda sem Háskólaútgáfan gefur út; Gunnar
Þorri Pétursson fyrir þýðingu sína á Tsjerno-
byl-bænin – framtíðarannáll eftir Svetlana
Aleksíevítsj sem Angústúra gefur; Hallgrímur
Helgason fyrir þýðingu sína á Hjartað mitt eftir
Jo Witek og Christine Roussey sem Drápa gef-
ur út; Jóhann Hauksson fyrir þýðingu sína á
Rannsóknir í heimspeki eftir Ludwig Witt-
genstein sem Háskólaútgáfan gefur út; Jón
Stefán Kristjánsson fyrir þýðingu sína á Glæst-
ar vonir eftir Charles Dickens sem Mál og
menning gefur út; Jón Hallur Stefánsson fyrir
þýðingu sína á Ef við værum á venjulegum stað
eftir Juan Pablo Villalobos sem Angústúra gef-
ur út og Sólveig Sif Hreiðarsdóttir fyrir þýðingu
sína á Á hjara veraldar eftir Geraldine McCaug-
hrean sem Kver bókaútgáfa gefur út.
Í umsögn dómnefndar um á Fríða og dýrið
segir: „Verkið inniheldur alls 17 franskar sögur,
allt frá 12. öld fram til 18. aldar og hafa aldrei
birst fyrr í íslenskri þýðingu. Auk þess ritar
þýðandinn inngang þar sem saga stuttra sagna
eða stuttra texta er sögð. Bæði sögurnar og
vandaður inngangur þeirra eru mikilsvert fram-
lag til þekkingar okkar á bókmenntum sem við
höfum litlar spurnir haft af. Sögurnar eru mjög
ólíkar hver annarri og stíll þeirra sömuleiðis.
Þann vanda leysir Ásdís með mikilli prýði þann-
ig að hver saga nýtur sérkenna sinna til fulls.“
Um á Tsjernobyl-bænin segir: Þetta verk segir
skelfilega sögu, ekki einungis af atburðinum sjálf-
um, Tsjernobyl-slysinu, heldur og af því sem
fylgdi í kjölfarið en ekki síst af því sem á líklega
eftir að sannast. Undirtitill verksins, „framtíðar-
annáll“, vekur skelk og ekki síður einkunnarorð
verksins, „Við erum úr lofti en ekki úr jörðu kom-
in.“ Það boðar ekki gott að vera úr loftinu sem
Tsjernobyl andaði yfir okkur. Hér segja margir
sögu sína með ólíkum röddum. Þessum röddum
kemur þýðandi til skila með glæsibrag.“
Góð ljóð geta ratað til barna
Um Hjartað mitt segir: „Þetta verk fjallar um
hjartað og um það sem í því býr, allar tilfinning-
arnar. Bókin er ákaflega fallega úr garði gerð,
teikningarnar líflegar og textinn, hefðbundin ljóð,
sérlega fallegur. Þar kemur að hlut þýðandans,
Hallgríms Helgasonar, sem leysir hlutverk sitt
einstaklega vel af hendi. Bókin er ábending um að
góð ljóð geta ratað til barna og leitt þau til skiln-
ings og tjáningar á óróleikanum í hjartanu.“
Um Rannsóknir í heimspeki segir. „Ludwig
Wittgenstein hefur alltaf verið talinn erfiður af-
lestrar og um bók sína, Rannsóknir í heimspeki,
segir hann að þar séu punktar sem á 16 árum
„tóku sífelldum breytingum og röðuðust saman í
sínýjar myndir“. Því gefur augaleið að slíkan
texta er ekki auðvelt að þýða en það hefur
Jóhanni Haukssyni tekist þannig að einbeittur
lesandi getur áttað sig á „athugasemdum“
Wittgensteins. Það er sárasjaldan að þýðendur
leggi í vandaverk sem þetta og því ber að fagna
þegar það tekst jafn vel sem hér.“
Vegur salt á milli raunsæis og töfra
Um Glæstar vonir segir: „Það er mikill fengur
að fá íslenska þýðingu á þessu klassíska verki
Dickens sem hingað til hefur verið lokað öðrum
en þeim sem eru meira en stautfærir í ensku
máli. Þótt gömul sé, á sagan, eins og öll sígild
verk, enn erindi til samtímans. Þýðandinn, Jón
St. Kristjánsson, vinnur verk sitt glæsilega og
nær að flytja blæ ritunartímans til lesenda okkar
tíma ásamt þeirri hæðni og húmor sem einkennir
þetta verk Dickens.“
Um Ef við værum á venjulegum stað segir:
„Sagan fjallar um örreytisþorp í Mexikó, þar
sem fátæktin er mæld í ólíkum birgðum af osta-
fylltum maísflatkökum. Frásögnin vegur salt á
milli hins raunverulega og töfraraunsæis. Jón
Hallur kemur vel til skila blæbrigðum frásagn-
arinnar, háði og kímilegum aðstæðum þótt hrika-
legar séu.“
Forvitnileg og holl lesning
Um Á Hjara veraldar segir: „Skáldsagan Á
hjara veraldar gerist á 18. öld og greinir frá
örlögum manna sem verða innlyksa á eyði-
eyjunni St. Kildu úti í Atlantshafi fjarri manna-
byggðum og verður að bjarga sér með öllum til-
tækum ráðum. Sagan er ætluð börnum og
unglingum og er þeim áreiðanlega forvitnileg og
holl lesning. Það öryggi, sem ungt fólk í okkar
heimshorni býr við, er ekki sjálfsagt og hefur
aldrei verið. Þýðingin er vandaverk. Umhverfið,
störf manna og hugmyndir eru framandi og ýmis
hugtök sem við sögu koma fjarlæg okkur. Þýð-
andanum hefur því verið vandi á höndum en
þann vanda leysir Sólveig Eir Hreiðarsdóttir
með mikilli prýði og opnar okkur framandlegan
en þó kunnuglegan heim.“
Í dómnefnd þetta árið sitja Elísabet Gunnars-
dóttir, Þórður Helgason og Guðrún H. Tulinius,
sem er formaður. Íslensku þýðingaverðlaunin
2022 verða afhent í febrúar á næsta ári.
silja@mbl.is
Sjö nýjar þýðingar tilnefndar
- Verðlaununum ætlað að vekja athygli á ómetanlegu framlagi þýðenda til íslenskrar menningar
- Veitt árlega frá 2005 - Verk tilnefnd eftir meðal annars Aleksíevítsj, Dickens og Wittgenstein
Ásdís R.
Magnúsdóttir
Gunnar Þorri
Pétursson
Jóhann
Hauksson
Jón Stefán
Kristjánsson
Hallgrímur
Helgason
Sólveig Sif
Hreiðarsdóttir
Jón Hallur
Stefánsson
AF LISTUM
Silja Björk Huldudóttir
silja@mbl.is
Sviðslistahópurinn Slembilukka
frumsýndi fyrr í þessum mánuði
sviðsverkið Á vísum stað. Upp-
færslan er sýnd í sýningarrými á
þriðju hæð Borgarleikhússins undir
merkjum Umbúðalauss. Síðustu
misseri hefur Umbúðalaust verið
spennandi vettvangur þar sem nýir
sviðshöfundar hafa fengið frelsi til
að þróa hugmyndir og gera áhuga-
verðar tilraunir. Þar er Á vísum stað
engin undantekning.
Bryndís Ósk Þ. Ingvarsdóttir
sviðshöfundur, Eygló Höskulds-
dóttir Viborg tónskáld og Laufey
Haraldsdóttir leikkona, sem skipa
Slembilukku, leggja í verkinu upp í
skemmtilegan leiðangur þar sem
geymslur og geymsluþörf mann-
eskjunnar eru til rannsóknar. Meðal
þess sem þær gaumgæfa er hvers
vegna við geymum hluti, hvað við
geymum og hvernig dót breytist í
drasl og öfugt, því drasl eins getur
hæglega orðið fjársjóður annars.
Hvað gefur hlutum gildi? Er það
verðmæti þeirra, notagildi eða
tengslin við fortíðina sem gætu glat-
ast ef hlutnum sjálfum væri fargað?
Samfara því að skoða hvernig best
sé að raða inn í geymslur skoða þær
það óæskilega líf sem þar getur
kviknað og leynst. Loks beina þær
sjónum sínum að því hver sé mun-
urinn á geymslu og safni.
Leiðarstef sýningarinnar er leit
hópsins að lykilgrip fyrir safn sem
hópurinn stefnir að því að opna í
sýningarlok og þar eru áhorfendur
virkjaðir til að kjósa á milli ólíkra
hluta eftir að hafa heyrt sögurnar á
bak við munina.
Leikmyndin og búningar þjóna
framvindunni vel. Leikmyndin, sem
er að fullu endurnýtanleg, saman-
stendur af ýmsum pappakössum og
hlutum sem hópurinn hefur fengið
að láni frá nytjamarkaði og viðmæl-
endum auk persónulegra muna sýn-
enda. Þar getur að líta fyrsta
Andrésar Andar-blaðið sem kom út
á íslensku, forláta servíuettusafn og
kassettu með upptöku af miðilsfundi
svo fátt eitt sé nefnt. Eftir því sem á
sýninguna líður víkja vinnugallarnir
og klassískir stuttermabolir fyrir
kjólum með áhugaverðum sögum.
Bryndís, Eygló og Laufey njóta
sín vel í miðlun rannsóknarinnar,
hvort sem það er með yfirferð á þar
til gerðri glærusýningu sem geymir
margs konar tölfræði eða í dansi
með spreybrúsa og kústskaft við
hönd. Þær hafa góðan sviðssjarma
og ná auðveldlega að heilla áhorf-
endur með vangaveltum sínum.
Bryndís fór á kostum í ljóða-
upplestri þar sem birtust bæði
fyndnar og angurværar pælingar
um geymslur sem eru fullar af
ákvörðunum sem við erum að bíða
með að taka og eins hvernig hægt er
að nota annað fólk sem geymslur.
Laufey flutti opnunarræðu nýja
safnsins með glettnum hætti. Flutn-
ingur Eyglóar á „Lofsöngnum“ eftir
Matthías Jochumsson við lag Svein-
björns Sveinbjörnssonar í anda
flutnings Arethu Franklin á „Amaz-
ing Grace“ var síðan stórkostlegur
endapunktur á frábærri sýningu.
Í viðtali við Eygló sem birtist í
Morgunblaðinu á frumsýningardag
sagðist hún halda að enginn sem sæi
sýninguna kæmist hjá því að líta í
eigin barm og spegla sig í geymsl-
unni sinni. Þar hitti hún svo sannar-
lega naglann á höfuðið því óhjá-
kvæmilega vekur sýningin ótal
spurningar sem við flest ef ekki öll
hljótum að spyrja okkur að sýningu
lokinni. Eigum við það til dæmis
ekki öll sameiginlegt að geyma hluti
sem við vitum aldrei hvenær við
munum nota aftur en getum samt
ekki hugsað okkur að farga?
Eitthvað verður að geyma
Morgunblaðið/Eggert
Rannsókn „Bryndís, Eygló og Laufey njóta sín vel í miðlun rannsókn-
arinnar,“ segir um uppfærsluna Á vísum stað sem Slembilukka sýnir.
»Hvað gefur hlutum
gildi? Er það verð-
mæti þeirra, notagildi
eða tengslin við fortíð-
ina sem gætu glatast ef
hlutnum sjálfum væri
fargað?