Morgunblaðið - 16.12.2021, Blaðsíða 32

SVIÐSLJÓS
Guðmundur Magnússon
gudmundur@mbl.is
Allt frá því um miðja 19. öld hafa Ís-
lendingar deilt um réttmæti þess að
nota ættarnöfn í stað hins forna siðar
að kenna sig við föður eða móður.
Þetta er umfjöllunarefni í nýrri bók
sem Páll Björnsson, sagnfræðingur
og prófessor við Háskólann á Akur-
eyri, hfeur sent frá sér, Ættarnöfn á
Íslandi. Undirtitill bókarinnar er
Átök um þjóðararf og ímyndir.
Sköpuðu sér sérstöðu
Hér á landi voru ættarnöfn fyrr á
tíð tengd valdsmönnum og efna-
mönnum og þeim sem höfðu dvalið
við nám og störf í útlöndum, einkum
Danmörku. Segja má að með ættar-
nöfnum hafi menn skapað sér sér-
stöðu og innsiglað á vissan hátt að
þeir væri ekki hluti almúgans heldur
yfir hann hafnir. Einna þekktust frá
fyrri tíð eru ættarnöfn eins og Steph-
ensen, Schveing, Finsen, Espólín,
Briem, Thoroddsen, Thorarensen,
Thorlacius, Hafstein, Claessen og
Thors, svo nokkur séu nefnd.
Snemma á öldinni sem leið tóku
ýmsir málsmetandi menn upp þá
kröfu að öllum yrði heimilt að nota
ættarnöfn og náðist sá árangur að
ættarnöfn voru lögleidd með sam-
þykkt Alþingis árið 1913. Í kjölfarið
fjölgaði þeim mjög.
En meðal landsmanna var engin
sátt um þessa róttæku breytingu á
nafnakerfinu. Horfið var til fyrri
hátta með afnámi ættarnafnalaganna
árið 1925. Ættarnöfnin sem tekin
höfðu verið upp fengu þó að standa
óhögguð en ný voru ekki leyfð. En
það hefur ekki verið friður um ætt-
arnöfnin eftir þetta og stöðugt eru
uppi umræður á Alþingi og í þjóð-
félaginu um nafnsiði landsmanna. Inn
í þær blandast m.a. hvernig fara eigi
með nöfn útlendinga sem verða ís-
lenskir ríkisborgarar. Eiga þeir að fá
að halda nöfnum sínum eða taka upp
íslensk nöfn eins og til skamms tíma
var krafist.
Tengist sjálfstæðisbaráttunni
En hvers vegna hafa deilurnar um
ættarnöfnin, sem enn standa, orðið
svona heitar og ákafar? Og hvað
segja þær um okkur Íslendinga og
samfélagið?
„Þetta kallar á margháttaðar skýr-
ingar,“ segir höfundur bókarinnar,
Páll Björnsson. „Ættarnöfn breidd-
ust út í nágrannalöndunum samhliða
stækkun borga og bæja. Í takt við þá
þróun voru ættarnöfn t.d. bundin í lög
í Danmörku 1828 en það var þó ekki
fyrr en um 1900 að Danir í hinum
dreifðari byggðum létu alfarið af því
að kenna sig við feður sína. Þar urðu
þessi miklu umskipti án teljandi and-
stöðu.“
Páll segir að á Íslandi, þar sem
ættarnöfn voru tiltölulega fá á 19. öld,
hafi framvindan orðið með allt öðrum
hætti. Hér hafi menn farið að líta á
föðurnafnasiðinn sem mikilvægan
þátt í varðveislu íslenskrar menning-
ar á síðari hluta aldarinnar. Litið var
á hann sem hluta af íslenskum þjóð-
ararfi. Menn sögðu að með varðveislu
þessa siðar myndu Íslendingar
ávinna sér virðingu annarra þjóða.
„Nærtæk skýring á þessari at-
burðarás er sú, að ólíkt Danmörku,
þá náði þjóðernisvitund fótfestu hér á
landi áður en þéttbýli fór að myndast
fyrir alvöru. Hin nýja vitund birtist
t.a.m. í því að fjölmörg ný þjóðartákn
urðu til. Í löngum aðdraganda að full-
veldi landsins 1918 var Jón forseti t.d.
gerður að miðlægu sameiningartákni.
Sjálfstæðisbaráttan almennt skiptir
þannig miklu máli en hún fól það m.a.
í sér að Íslendingar fóru að leggja
áherslu á sérkenni sín og það sem að-
greindi þá frá öðrum,“ segir Páll.
Jafnvel álitnir villimenn!
Hann segir að aldrei hafi þó mynd-
ast einhugur um föðurnafnasiðinn.
Talsmenn ættarnafna töldu að Ís-
lendingar myndu einungis verða að
þjóð meðal þjóða með því að innleiða
ættarnöfn, annars yrðu þeir jafnvel
álitnir villimenn. Formælendur ætt-
arnafna beittu fjölmörgum öðrum
rökum á 20. öld, t.d. þeim að nöfn
fólks væru einkamál hvers og eins.
„Þessar deildu meiningar endur-
spegla ekki aðeins ólík sjónarmið
heldur minna okkur einnig á að nöfn
eru veigamikill hluti af sjálfsmynd
fólks,“ segir Páll.
Nöfn hluti af sjálfsmyndinni
- Íslendingar hafa deilt um réttmæti ættarnafna frá því um miðja 19. öld - Voru leyfð með lögum
frá Alþingi 1913 til 1925 - Ný bók um efnið eftir Pál Björnsson prófessor bregður ljósi á þessa sögu
Morgunblaðið/Margrét Þóra Þórsdóttir
Ættarnöfn Páll Björnsson hefur rannsakað sögu deilna um ættarnöfn á Íslandi og sent frá sér bók um efnið.
32 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 16. DESEMBER 2021