Bændablaðið - 05.10.2023, Blaðsíða 6

6 Bændablaðið | Fimmtudagur 5. október 2023
Undanfarna mánuði hefur verið talsverð
umræða um afkomu bænda við hefð-
bundinn landbúnað. Þar hefur komið fram
gríðarlegur vandi bænda að ná endum saman
við rekstur búa hvert sem litið er, hvort sem er
við kjötframleiðslu eða mjólkurframleiðslu
og ekki síður frumframleiðslu almennt.
Þar eru hækkanir á aðföngum mest
afgerandi og ekki síður launahækkanir sem
er kostnaðarauki í rekstri. Á síðastliðnu
ári voru greiddar út „sprettgreiðslur“ til að
bregðast við grafalvarlegri stöðu sem hótaði
að knésetja íslenskan landbúnað. Staðan var
þó ekki afmörkuð við Ísland þar sem margar
aðrar þjóðir í kringum okkur sáu einnig ástæðu
til að leggja landbúnaðinum heima fyrir lið,
vegna hækkandi aðfanga á heimsmarkaði í
kjölfar heimsfaraldurs. Að rúmu ári liðnu hefur
staðan því miður ekki breyst til hins betra
nema að litlu leyti. Áburður hefur lækkað
lítillega í verði en á móti hefur fóðurkostnaður
hækkað. Fyrir sauðfjárbýli hefur þetta haft
ögn jákvæð áhrif en fyrir mjólkurbýli hefur
hækkun fóðurkostnaðar meira að segja og
hefur rekstrarkostnaður því hækkað enn
meira en í fyrra. Bændur um allt land í öllum
búgreinum hafa verið að gera hvaðeina sem
í þeirra valdi stendur til að hagræða í sínum
rekstri en það hefur ekki dugað til þannig að
fleiri og fleiri eru að sjá á eftir launum. Það er
ekki staða sem getur gengið áfram og engin
sanngirni í því.
Við lestur fjárlagafrumvarpsins er engin
vísbending um aukin framlög til landbúnaðar,
að undanskildu auknu fjármagni til eflingar
kornræktar en engin teikn á lofti um hvernig
stjórnvöld hafa í hyggju að koma til móts
við afkomuvanda í greininni. Í síðustu viku
lögðu fulltrúar bænda fram kröfugerð vegna
endurskoðunar á búvörusamningum og er
hægt að glöggva sig á kröfugerðinni á vefsíðu
Bændasamtakanna, www.bondi.is. Nú er
beðið eftir viðbrögðum frá matvælaráðherra
og fjármálaráðherra en þrátt fyrir lítið
skyggni er það eftir sem áður von okkar
að samningsaðilar komi til móts við þann
gríðarlega vanda sem landbúnaður stendur
frammi fyrir í gegnum búvörusamninga
því það er raunverulega besta leiðin fyrir
heimilin og almenning í landinu til að halda
aftur af verðbólgunni, að öðrum kosti verðum
við alltaf á hringekjunni og menn sjá sér þá
einn kost nauðugan að velta hækkunum út í
verðlag. Þá tapa allir.
Vaxtahækkanir hafa bitið fast í íslenskan
landbúnað sem hefur gengið í gegnum mikla
hagræðingu undanfarin ár með tilheyrandi
fjárfestingu í starfsaðstöðu og tækjum.
Nautgripa-, svína- og alifuglabú hafa komið
sérstaklega illa undan þessari þróun þar sem
þau hafa bæði hagrætt mikið og fjárfest til að
gera aðbúnað búdýra sinna sem bestan. Nú er
þessum býlum að refsast að hafa lagt af stað í
þessa vegferð. Gagnrýnin liggur einnig í dýru
lánsfé, markaðurinn í dag eru óverðtryggð lán
með 12–13% breytilegum vöxtum. Öll lán til
fyrirtækja eru á breytilegum vöxtum sem þýðir
að allar stýrivaxtahækkanir hafa bein áhrif
strax. Möguleikar fyrir nýliða til að koma inn
í greinina eru því vandasamir.
Ábyrgðinni er samt alltaf velt á bændur.
Þeir eiga að hagræða í sínum rekstri,
framleiða gæðavörur með lágu kolefnisspori,
undirgangast auknari kröfur en viðgengst
með innflutt matvæli en tryggja fæðuöryggi
þjóðarinnar. Á Búnaðarþingi 2009 ályktuðu
bændur um fæðuöryggi þjóðarinnar þar
sem kallað var eftir heildstæðri greiningu
á fæðuöryggi þjóðarinnar, að farið yrði
yfir stöðuna á framleiðslunni hér á landi,
lágmarksbirgðir yrðu skilgreindar og
nauðsynleg aðföng til innlendrar framleiðslu
og að metið yrði hvar þyrfti að efla innlenda
matvæla- og fóðurframleiðslu.
Svo hafa árin liðið, með næstum jafn-
mörgum skýrslum, en enginn er reiðubúinn
að gangast við ábyrgðinni en allir reiðubúnir
að benda í aðrar áttir og á meðan starfa bændur
við letjandi starfsskilyrði.
SKOÐUN
Sjálfbærni
Hér í blaðinu er fjallað um tvö málefni
sem hafa snertifleti við hið fagra hugtak
„sjálfbærni“, að vera sjálfum sér nægur.
Annars vegar er fréttaskýring um
stöðu íslenskra garðyrkjubænda, í raun þá
stöðnun sem ríkir í þessari grein innlendrar
frumframleiðslu matvæla. Hin er umfjöllun
um lífrænu efnin sem hafa farið til spillis sem
úrgangur, en munu verða að nýrri auðlind
í eigu Íslendinga eftir að bann við urðun
þeirra var lögfest um síðustu áramót. Hún
mun verða farvegur fyrir innlenda sjálfbæra
áburðarframleiðslu.
Skýrsla um fæðuöryggi á Íslandi var
gefin út árið 2021, þar sem höfundar eru
kennarar við Landbúnaðarháskóla Íslands
og Háskólann á Hólum.
Í fæðuöryggishugtakinu felst sú vissa
að ekki sé fæðuskortur. Forsenda fyrir
fæðuöryggi þjóða er sjálfbærni. Annaðhvort
ertu öruggur eða ekki. Og ef þú ert ekki
sjálfbær ertu háður einhverjum öðrum og
þar með óöruggur.
Skýrslan fjallar um möguleika Íslands á
að „auka fæðuöryggi“, sem þýðir að í henni
er innlend matvælaframleiðsla kortlögð og
möguleikar hennar til vaxtar. Einnig er
skoðað hver áhrifin yrðu á framleiðsluna
ef upp kæmi skortur á aðföngum sem nýtt
eru til framleiðslu á grunnhráefnum til
matvælaframleiðslu. Það er hollt að rifja
reglulega upp innihald skýrslunnar.
Í skýrslunni kemur fram að
matvælaframleiðsla á Íslandi byggist
á landbúnaði, fiskveiðum og fiskeldi.
Landbúnaðarframleiðslunni sé hægt að
skipta upp í nokkrar greinar. Garðyrkju,
sem sér þjóðinni fyrir grænmeti, jarðrækt
þar sem fóður er framleitt en einnig korn
og olía til manneldis og loks búfjárrækt þar
sem dýraafurðir eru framleiddar, eins og
kjöt, mjólk, og egg.
Innlend garðyrkja sér innanlandsmarkaði
fyrir um 43 prósentum af framboði
grænmetis, búfjárræktin er með um 90
prósent af kjöti, innlend egg eru um 96
prósent af framboðinu og mjólkurvörur
99 prósent. Innlend framleiðsla á korni til
manneldis er um eitt prósent af heildarneyslu.
Nýlega ákváðu stjórnvöld að styðja við
kornrækt í landinu með tveggja milljarða
króna framlagi til greinarinnar, til næstu
fjögurra ára. Það er gert í þeim tilgangi að
auka hlutdeild innlendrar kornframleiðslu á
markaði til manneldis og fóðurframleiðslu.
Óumdeilt er að á Íslandi má rækta mun
meira af grænmeti en gert er í dag. Og með
góðum vilja stjórnvalda má gera Ísland
sjálfbært í þessari grein landbúnaðarins –
og stuðla þar með að auknu fæðuöryggi.
Markaðshlutdeildin af innlendu grænmeti
hefur lítið breyst á síðustu árum þrátt fyrir
áform stjórnvalda og vilyrði um að sköpuð
verði skilyrði til veglegs vaxtar – eins og
kemur fram í fréttaskýringunni hér í blaðinu.
Í skýrslunni eru tilteknir nokkrir
takmarkandi þættir í innlendri
garðyrkjuframleiðslu. Þar er raforkuverð talinn
vera einn helsti þátturinn. Við endurskoðun
búvörusamninga hafa garðyrkjubændur lagt
áherslu á fram leiðsluhvetjandi starfsskilyrði
garðyrkjunnar, meðal annars með því að
festa niðurgreiðslu á dreifingarkostnaði
raforku í 95 prósentum á hvert býli. Í dag
eru greiðslurnar föst upphæð í einum potti
sem þynnast út ef bændur auka umfang sinnar
ræktunar.
Útiræktun grænmetis er í dag mjög háð
innfluttum tilbúnum áburði, sem er einnig
takmarkandi þáttur hvað varðar sjálfbærni
greinarinnar. Auk þess sem þar er sama letjandi
stuðningfyrirkomulagið og í ylræktinni.
Ísland er auðugt land, býr yfir auðlindum
sem nota má með markvissum hætti til að
þróa sjálfbærar búgreinar landbúnaðarins.
/smh
Ekki benda á mig
Mynd úr safni Bændasamtakanna. Með henni fylgir vélritaður miði sem á stendur: „Helga á Engi í félagsskap „vina sinna“, Skjóna frá Vatnsleysu
í Biskupstungum og Kolbrúnar frá Sveinskoti á Álftanesi. Helga er einn af þessum „auðkýfingum sálarinnar“, sem í landi okkar hefur barizt við
örbirgð og erfiðleika í einstæðingsskap æskuára og ekkjudómi þroskaára. Hennar auðlegð er endurnærð hrifning í síbylju í hvert skipti sem
hún heyrir, sér eða skynjar einhverja fegurð, listsköpun, kærleika eða sigraða sorg.“ Helga Þórðardóttir Larsen frá Engi var fædd 1901 og lést
1989. Hún ólst upp í Tungunum og flutti til Reykjavíkur um tvítugsaldurinn. Hún giftist í Danmörku en missti mann sinn 1937. Árið 1952 fluttist
hún að Engi í Mosfellssveit. Árið 1963 kom út viðtalsbók um hana, rituð af Gísla Sigurðssyni, sem bar titilinn Út úr myrkrinu. Af heimildum að
dæma var Helga aðsópsmikil og skörungur hinn mesti. /ÁL
GAMLA MYNDIN
Gunnar Þorgeirsson
formaður Bændasamtaka Íslands
gunnar@bondi.is
Bændablaðið kemur út 23 sinnum á ári.
Því er dreift ókeypis á yfir 400 stöðum á landinu og á öll lögbýli landsins.
Lesendur geta einnig gerst áskrifendur að blaðinu og fengið það sent heim
í pósti gegn greiðslu burðargjalds. Árgangurinn (23. tölublöð) kostar þá kr. 14.900
með vsk. Ársáskrift fyrir eldri borgara og öryrkja kostar kr. 11.900 með vsk.
Heimilisfang: Bændablaðið, Borgartún 25, 4. hæð - 105 Reykjavík.
Sími: 563 0300 – Kt: 631294-2279
Bændablaðið er í eigu Bændasamtaka Íslands. − Málgagn bænda og landsbyggðar −
Ritstjóri: Sigurður Már Harðarson (ábm.) smh@bondi.is – Sími: 563 0300 – Blaðamenn: – Ástvaldur Lárusson astvaldur@bondi.is – Hulda Finnsdóttir hulda@bondi.is
Sigrún Pétursdóttir sigrunpeturs@bondi.is – Steinunn Ásmundsdóttir steinunn@bondi.is – Þórdís Anna Gylfadóttir thordisanna@gmail.com
Auglýsingastjóri: Þórdís Una Gunnarsdóttir thordis@bondi.is – Sími: 866 3855
Netfang auglýsinga: thordis@bondi.is − Vefur blaðsins: www.bbl.is − Netfang blaðsins: (fréttir og annað efni) er bbl@bondi.is
Frágangur fyrir prentun: Sigrún Pétursdóttir – Prentun: Landsprent ehf. – Upplag: 33.000 – Dreifing: Landsprent og Íslandspóstur. ISSN 1025-5621