Bændablaðið - 05.10.2023, Blaðsíða 50

50 Bændablaðið | Fimmtudagur 5. október 2023
Rafgæði í búskap
–Saga frá Sólheimum í Skagafirði
Það er löng saga fyrir því að
rafmagn á röngum stað geti
valdið búsifjum. Flestir kannast
við hugtakið skrefspennu og þá
staðreynd að dýr finna fyrir mun
lægri spennu en við mennirnir.
Enda eru dýrin berfætt en við í
einangruðum skóm.
Í r i tum
Friðþjófs Hraun­
dal um rafmagn
og neysluveitur
fer Friðþjófur
yfir mikilvægi
rétts frágangs
rafmagns gagn­
vart nautgripum.
Þessi frágangur
er auðvitað löngu
staðlaður og festur í sessi í reglu­
gerðum en tölurnar sem hann tíundar
eru athyglisverðar. Þar kemur fram að
3ja ára gömul kýr sýnir óróa þegar
spenna milli fóta, skrefspenna, er
komin í 5 V og straumurinn 5millí
Amper eða 5 þúsundustu úr Amperi.
Þegar spennan er kominn í 13Volt er
órói mikill og kýr farin að hoppa. 10
ára kýr þarf hærri spennu en greinileg
merki um óróa við 13V. Hestur er
farinn að sýna greinilegan óróa við
6Volt. Langtíma áhrif skrefspennu
hljóta því að reyna á þolrif dýra og
skerða lífsgæði þeirra verulega.
Öðru hvoru kemur upp umræða
um möguleg áhrif rafspennu eða
rafgeislunar á dýr og er í því samhengi
talað um kýr í ljósi þess að þegar
þeim líður ekki vel þá fellur mjólkin
í gæðum og júgurbólgur verða tíðar
með tilheyrandi tjóni. Það er nokkuð
um það að bændur leiti leiða til að laga
slæmt ástand með skoðun á rafmagni
og mögulegum lekastraumum innan
dyra. Ein slík ráðstöfun er uppsetning
á góðu jarðskauti. Tilgangurinn með
því er að fella spennu á jarðbindingum
eins langt niður og kostur er og losna
við mögulega flökkustrauma. Gólf
og burðarvirki er gjarnan jarðtengt og
þegar járnabinding í gólfi er jarðtengd
er talað um sökkulskaut. Það er þó
varla hægt að tala um það sem skaut
heldur frekar sem spennujöfnun til að
tryggja að allir leiðandi hlutir séu með
sömu spennu og ekki fari að myndast
mismuna spenna milli leiðandi hluta
eins og til dæmis milli grinda og gólfs
eða grinda og burðarvirkis.
Í tengiskilmála Samorku er
nokkrum skilmálum lýst og eru nokkrir
til en þriggja fasa rafmagn er vinsælt
og þá er notast við tengiskilmála
sem kallast TN­C. Það þýðir að þrír
fasar eru teknir inn í rafmagnstöflu
og deilt á álag innan húss og á móti
kemur ein taug sem kallast N eða Núll
sem á að bera allan mismunastraum
tilbaka til spennustöðvar. Þessi taug er
tengd í jarðsamband hússins. Þannig
hafa allir jarðtengdir leiðandi hlutar
sama spennuviðmið. Sé ekki sérstakt
jarðskaut á jarðsambandi má búast við
að það sé spennufrávik frá þessari N
tengingu og til raunjarðar.
Þá kemur upp vandamál sem fellst í því
að járnagrind í gólfi eða sökkulskaut
getur verið að leiða út í jarðveg og
myndar þannig straumfarveg eftir
óskilgreinanlegum leiðum um gólf
og burðarvirki. Þessu fylgir líklega
skrefspenna en hún ætti að vera afar
lág. Sé horft til sveitar í friðsælum
dal þar sem kannski 6 bújarðir njóta
rafmagns frá sama spennir orkuveitu
héraðsins. Allir notendur eru með N
taugina tengda við jörð og jörðin gefur
straumleið til spennistöðvar og flytur
rafstraum sem er mismunastraumur
þriggja fasa hvers notanda og ræðst
af álagsdreifingu hverju sinni. Því
hríslast rafstraumar um jarðir þessara
bújarða til jarðskauts spennistöðvar.
Alls staðar þar sem rafstraumur fer
um jörð verður til dauf skrefspenna
sem mögulega enginn finnur fyrir en
hugsanlega finna dýrin fyrir þessu.
Hafa fengið að kynnast búsifjum
Bændur á Sólheimum í Sæmundar­
hlíð, Skagafirði hafa fengið að
kynnast búsifjum vegna rafmagns.
Ekki er alveg hægt að fullyrða
hvað veldur en saga þeirra sl. 5 ár
einkennist af erfiðleikum og allt
bendir til að hægt sé að rekja þeirra
vanda til rafmagns og frágangs þess.
Árið 2017 reistu ábúendur á
Sólheimum nýtt fjós sem byggt er við
gamla fjósið, sem tekið var í notkun
4. janúar 2018. Á meðan á byggingu
stóð tóku bændur eftir því að óróleiki
kom í kýr þegar grunnur var tekinn
og byggingakrani reistur og var settur
í samband við rafmagnið. Pirringur
var augljós, halasláttur og óróleiki í
gamla fjósinu.
Þegar byrjað var að mjólka í nýja
fjósinu gengu hlutirnir ekki eins og
reiknað var með en hafa ber í huga
að alltaf tekur tíma fyrir bæði menn
og dýr að aðlagst nýrri tækni en þetta
var miklu meira en það. Kýr voru
mjög ófúsar að fara í mjaltaþjóninn,
þær stóðu frekar fyrir utan opinn
mjaltaþjóninn með júgrin full en að
reyna að fara í mjaltir. Það þurfti að
sækja kýr í mjaltabásinn sem getur
ekki talist eðlilegt og voru margar
kýr óþekkar í mjöltum.
Í apríl var áberandi að kýrnar
spennujöfnuðu sig í mjöltum með
því að setja bóg út í grindverk meðan
kjarnfóður var étið. Nýbornar kýr
misstu lystina og fóðruðust ekki og
þurfti að lóga. Kýr um allt fjós voru
pirraðar sem sást á halaslætti og
eyrnablaki. Í framhaldinu voru gerðar
rafsegulsviðs mælingar í fjósinu og
kom í ljós að rafsegulsvið var all
hátt víða en hæst við mjaltaþjón
sem bendir til að svokallaðir
flökkustraumar hafi verið á sveimi
í járnavirki en það var ekki mælt
á þessum tíma með ampermæli. Í
framhaldi af þessum mælingum var
spennujöfnun aukin með því að t.d.
svera upp jarðvír í mjaltaþjón og voru
m.a. átgrindur spennujafnaðar. Þarna
var komið vor og ástandið lagaðist
mikið. Kýr fóru að koma sjálfviljugar
í mjaltir og eðlileg hegðun að flestu
leyti. Veturinn 2018 og 2019 kom
varla frost í jörðu, vetur mjög mildur.
Árið 2019 gekk vel i fjósinu og
frumutala ásættanleg. Um sumarið
kom mikill þurrkakafli og á þeim
tíma kom aukinn pirringur í kýrnar
en það lagaðist þegar fór að rigna.
Í desember 2019 skellur á hið
versta veður og í kjölfarið fer að bera
á óeðlilegu heilsuleysi hjá kúnum
sem smátt og smátt fór versnandi.
Óútskýrð júgurbólgutilfelli,
lystarleysi, slæm mæting í mjaltir
og kýrnar héldu verr. Í mars 2020
eru kýr farnar að mæta frekar illa í
mjaltir og hreinlega bökkuðu út úr
mjaltaþjóninum ef hann var ekki
búinn að loka á eftir þeim. Yngri kýr
létu mjög illa í mjöltum, spörkuðu
og voru jafnvel hættulegar á meðan
á mjöltum stóð. Þær sýndu einnig
duttlunga gagnvart kjarnfóðuráti í
mjaltaþjóni. Einnig var óútskýrður
pirringur um allt fjós sem lýsti sér
sem halasláttur og eyrnablak.
Algengt var að kýr misstu lystina
eftir burð, fengu júgurbólgu og þurftu
mikla aðhlynningu. Dýrlæknir var
afar tíður gestur og lyfjagjöf virkaði
illa. Þar sem kalkgjöf í munn virkaði
illa þá voru kýrnar sprautaðar undir
húð með kalki í marga daga í röð,
allt að mánuð. Þennan vetur voru
notaðir um 15 lítrar af kalki undir
húð sem er margfalt það magn sem
venjulega er notað. Kýr sem lentu
í þessu mjólkuðu frekar lítið og
heilsufar ekki gott.
Frá upphafi var grunur um að
rafmagn ætti einhvern þátt í þessu
og bændur prófuðu sig áfram en
ómarkvisst því ekki var vitað um hvað
við var að eiga. Rarik var fengið til
að mæla jarðskaut á spennistöð þeirri
sem bærinn var tengdur við. Mælingar
á jarðskautsviðnámi sýndi einu sinni
lagt og ásættanlegt gildi en oftar
mældist ekkert.
Valdemar Gísli
Valdemarsson.
LESENDARÝNI
Frá Sólheimum í Sæmundarhlíð í Skagafirði. Myndir / Aðsendar.
Sögur af samráði
– „lyfta verðum enn og frekar upp“
Samkeppniseftirlitið sektaði
nýverið Samskip um 4,2 milljarða
króna vegna ólöglegs samráðs við
Eimskip.
Í skýrslu
S a m k e p p n i s ­
eftirlitsins um
helstu atvik
samráðsins kemur
fram að Samskip
og Eimskip höfðu
a.m.k. frá árinu
2001 átt í tilteknu
ó l ö g m æ t u
samráði, en
alvarlegustu brotin hófust í
aðdraganda efnahagshrunsins á
árinu 2008 og stóðu til ársins 2013.
Hrunið vekur upp tilfinningar
Það segir sína sögu að stjórnendur
Samskipa og Eimskipa hafi séð
tilefni til þess að stunda ólögmætt
samráð á frystigeymslumarkaði í
Hollandi á uppgangs árunum fyrir
hrun, en þau hlutu sekt hollenska
samkeppniseftirlitsins fyrir slíkt
samráð á árunum 2006­2009. Í því
samhengi er umhugsunarvert að
lesa um nýlegar stjórnvaldsektir
vegna brota sem voru framin á
árunum í kringum hrun.
Það er ekki síst tímabilið sem
brotin eiga sér stað sem vekur
spurningar. Að stunda ólöglegt
samráð er nógu slæmt, að herða
að öðrum íslenskum fyrirtækjum,
á tíma þegar efnahagur landsins
var í molum og fjöldi fólks barðist
í bökkum virðist einhvern veginn
aðeins verra. Það er ljóst að þessir
viðskiptahættir hafa haft víðtæk
áhrif og ekki aðeins fyrir fyrirtæki
sem ofgreiddu fyrir útflutning.
Það blasir við að áhrifin eru
mikil þar sem útflutningsgreinar eru
undirstaða atvinnu líkt og víða er á
landsbyggðunum og bændur, eins
og aðrir, hafa hlotið skaða af, og
það á krefjandi tímum. Í skýrslunni
er m.a. vikið að áhrifum samráðsins
á fyrirtækið Norðlenska, sem á
þeim tíma var alfarið í eigu bænda.
Þá eru ótalin þau áhrif sem
verðhækkanir vegna samráðsins
höfðu á virðiskeðjuna í heild sinni
en ljóst er á fjölda rannsókna að á
tjón neytenda og efnahagslífsins
er mun meira en ágóði þeirra sem
stunda verðsamráð.
Málið allt hefur haft áhrif á okkur
öll, almenning, vegna óhóflegra
hækkana m.a. á landflutningum
sem hefur haft bein áhrif á verðlag á
nauðsynjavöru, ekki síst í dreifðum
byggðum.
Golf, ferðalög og matarboð.
Í skýrslunni kemur fram að á
brotatímabilinu hafi stjórnendur
og lykilstarfsmenn skipafélaganna
átt í samskiptum í a.m.k. 160
tilvikum, með fundum, símtölum,
á golfmótum, í ferðalögum og
í matarboðum. 160 tilvik þar
sem forréttindakarlar ræða þaul­
skipulagða brotastarfsemi sem
dró með afdrifaríkum hætti úr
samkeppni hér á landi, jafnvel undir
dynjandi píanóslætti Elton John.
Kjarninn er sá að með ólöglegu
samráði sköpuðu skipafélögin
kjöraðstæður til þess hagnast
á kostnað viðskiptavina og
samfélagsins alls.
Við svona framferði er ekki
hægt að una og styrkja þarf
Samkeppniseftirlitið enn frekar til
að taka á samkeppnislagabrotum.
Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir,
þingmaður Vinstri grænna.
Bjarkey Olsen
Gunnarsdóttir.