Skógræktarritið - 15.12.1993, Qupperneq 28

ÞRÖSTUR EYSTEINSSON
Kynbætur
lerkis
á íslandi
Inngangur
Hægt er að kynbæta tré, eins og
aðrar nytjaplöntur, með því að
velja einstaklinga með ákjósan-
lega eiginleika, víxla og prófa
síðan afkvæmin, en þau ættu að
vera jafnokar foreldranna að
meðaltali og sum þeirra mun
betri. Með vali úr afkvæmahóp-
unum, víxlun meðal þeirra
o.s.frv. má bæta eiginleikana enn
frekar með hverri kynslóð. Áhuga-
verðir eiginleikar trjáa sem hægt
er að hafa áhrif á með kynbótum
eru m.a. vaxtarlag (lögun bols og
krónu, greinarhorn, þéttleiki og
gildleiki greina), vaxtartfmi, vaxt-
arhraði, eðlisþyngd viðar og við-
nám gegn sjúkdómum og skor-
dýrum (Zobel ogTalbert 1984).
Miklar vonir eru bundnar við
rússalerki (Larixsibirica Ledeb.)
sem nytjatré framtfðarinnar á fs-
Iandi. Allmörg kvæmi hafa verið
reynd, flest upprunnin frá tveim-
ur svæðum í Rússlandi. Lerki frá
Arkhangelskhéraði og Úralfjöll-
um höfum við kallað rússalerki
og hefur það stundum gengið
undir nafninu Larix sukaczewii, en
lerki frá Altaifjöllum og svæðinu
þar í grennd kallast sfberíulerki.
Hentugt er fyrir okkur að að-
greina rússa- og síberíulerki, en
munurinn sem við sjáum á þeim
er vegna mism.unandi uppruna,
ekki vegna þess að um tegunda-
mismun sé endilega að ræða í
lfffræðilegum skilningi. Reynslan
er sú að lerki ættað frá Arkhan-
gelskhéraði er beinvaxnara og
verður sfður fyrir frostskemmd-
um og átuskemmdum en lerki
ættað frá Altaifjöllum, sem getur
þó líka verið fallegt (Arnór
Snorrason 1987).
Nytjaskógrækt, t.d. til borðvið-
arframleiðslu, krefst þess hvort
tveggja að trén séu tiltölulega
fljótvaxin (sem lerki er) og að til-
tölulega hátt hlutfall trjánna í
skóginum séu beinvaxin og að
mestu gallalaus (sem lerki er
ekki). Mjög er hægt að auka vaxt-
arhraða með réttu staðarvali,
góðu ungplöntuuppeldi, jarð-
vinnslu og umhirðu, en aukið
hlutfall beinvaxinna trjáa fæst
með kynbótum. Segja má að
fyrstu skrefin í kynbótum lerkis á
islandi hafi verið stigin með inn-
flutningi og prófun fjölda kvæma.
Á þeim grunni má byggja næsta
áfanga, sem er að koma upp
heimastofni (land race) með því
að velja vel aðlagaða, beinvaxna,
hraðvaxta einstaklinga og nota til
undaneldis.
Erfitt hefur reynst að afla fræs
af þeim rússalerkikvæmum frá
Arkhangelskhéraði sem hafa
reynst best á íslandi (Arnór
Snorrason og Sigurður Blöndal
1990). Á þessum slóðum getur
liðið langur tími milli fræára og
þar við bætast samskiptaörðug-
leikarvið Rússa (Þórarinn Bene-
dikz, munnlegar upplýsingar).
Fræ af þessum uppruna úr
finnskum og sænskum frægörð-
um er mjög dýrt og heldur ekki
alltaf fáanlegt (Sigurður Blöndal
og Þórarinn Benedikz 1990, Árni
Bragason, munnl. uppl.). Lerki
hefur þroskað fræ á íslandi endr-
um og eins, en þá hefur spírun
verið mjög léleg þannig að ekki
er á byggjandi.
Sýnt hefur verið fram á að
hægt sé að framleiða um 1.000
spírunarhæf fræ af evrópulerki
(Larix decidua Mill.) á fermetra í
gróðurhúsi (Þröstur Eysteinsson
1992). Ekki er ástæða til að ætla
annað en að svipaðri tölu sé
hægt að ná með rússalerki.
Fræframleiðsla f gróðurhúsum
hefur þá kosti að 1) hún er árviss,
2) stuttur tími Iíður frá ágræðslu
til blómgunar eða 3-4 ár, 3) eng-
in utanaðkomandi frjómengun,
foreldrar eru þekktir, 4) hægt er
26
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1993