Skógræktarritið - 15.05.1999, Blaðsíða 106

sanngjarnar skaðabætur. Lögin
voru samin að tilhlutan Magnús-
ar konungs Hákonarsonar, sem
ríkti í Noregi frá 1263 til 1280.
íslendingar gáfu honum viður-
nefnið lagabætir. Brennuvargar
og brennumenn voru þó sem
áður gerðir útlægir og urðu að
greiða háar fébætur ef brunnu
hús, heyhlaðar, sel, eða skip og
voru brennd með heiftarhug (þ.e.
af ásettu ráði, af hefnigirni).
Eitt hef ég þó ekki rekist á í
Grágás, sem er í lónsbók og varð
til tjóns hérlendis er fram liðu
stundir, en það er ákvæði í 21.
kafla laganna, um að sá sem nýti
annars manns skóglendi skuli
uppræta stofna. Þetta ákvæði
varð til þess að lélegri endurvöxt-
ur varð í íslenskum skógum en
vera þurfti. Ástæðan var sú að tré
uxu gjarnan upp af rótum gam-
alla stofna, einkum þar sem
lággróður var þéttur og birkifræ
komst ekki í mold til spírunar.
Smám saman þegar lfður á
miðaldir fer að halla undan fæti
fyrirgróðri, bæði af völdum
manna og náttúru (Þorleifur Ein-
arsson, 1962, Sturla Friðriksson,
1987 og Páll Bergþórsson, 1987).
Á átjándu öld fer þó loks að rofa
til í hugum manna með vaxandi
þekkingu og þeir fara að gefa aft-
ur gaum að notum og nýtingu
lands og landgæða. Hér verða
rakin nokkur dæmi um ábending-
ar manna um umgengni við skóg-
ana og svo hvað gera megi til að
bæta úr þeim spjöllum, sem voru
orðin á skóg- og kjarrlendi.
Ábending Jóns Vídalíns
í nýlegri útgáfu Vídalínspostillu
skrifar sr. Gunnar Kristjánsson
inngang, þar sem hann rekur m.a.
starf biskups og segir frá þjóð-
málaáhuga )óns og áhuga hans á
verkmenntun og menningu. |ón
Vídalín biskup lést 30. ágúst árið
1720. Litlu fyrr í sama mánuði
skrifaði hann Raben stiftamt-
manni bréf þar sem hann meðal
annars hveturtil betri menntunar
ungmenna, til framfara í ýmsum
smáiðnaði og síðast en ekki síst
bendir Jón biskup stiftamtmanni
á hve nærri birkiskógum landsins
hafi verið gengið, að þeir séu í
verulegri útrýmingarhættu. Herra
Jón vill að hugað sé að mótekju
og innflutningi kola frá Englandi í
staðinn fyrir birkinotkunina
(Gunnar Kristjánsson, 1995).
Þetta er ein fyrsta viðvörun um
útrýmingu skóga hérlendis. Kol
fóru hins vegar ekki að flytjast að
neinu ráði til landsins fyrr en á
næstu öld þótt á síðustu áratug-
um 18. aldarinnar hafi verið flutt
inn nokkur tonn árlega af kolum.
Mótekja jókst hins vegar af þeirri
illu nauðsyn, að skóga þraut vfða.
Áminning rentukammers
Athugasemdir Jóns biskups hafa
ef til vill borist til stjórnvalda til
að mynda með bréfum frá stift-
amtmanni, en árið 1755 hvatti
stjórnin í Kaupmannahöfn ís-
lendinga til að vernda skóga og
bað sýslumenn að gæta þess að
ungviðið væri eigi höggvið (Þór-
unn Valdimarsdóttir, 1989).
Embættismönnum'á íslandi, sem
vildu stemma stigu við ofnotkun
skóganna hefur reynst bréf
rentukammers haldreipi.
Ljádenging og nýting skóga
Betri nýting og betri ending skóg-
anna var orðin góðum mönnum
hugstæð í lok 18. aldar. Árið 1786
fór Magnús Stephensen þess á
leit við Ólaf Ólafsson lektor á
Kóngsbergi í Noregi, að hann
skrifaði um málefnið í rit Lær-
dómslistafélagsins. í formála fyrir
riti félagsins þar sem grein Ólafs
birtist, segir Magnús Stephensen:
„Um Ijáa dengslu, skrifað af hra.
lektor Ólafi Ólafssyni á Kóngs-
bergi. Ár 1786 óskaði félagið að
fá skýrslu um „Hversu heyljáir
með betra móti, og minni kostn-
aði en almennt viðgengst, yrðu
þynntir og skerptir, án þess að
eyða þar nokkru eður eins miklu
til af viðarkolum, og vandi er til í
íslandi." Tvennt gekk félaginu til
þessa. Fyrst og fremst vildi það
koma í veg fyrir, ef mögulegt
væri, „að því litlu, sem enn nú er
eftir af birkiskógum í íslandi væri"
með orðum Magnúsar: „ei gjör-
eytt af kolagerðarmönnum,
hverra árlega og gálausa skógar-
högg má álíta næstu orsök til
skóganna þverrunar, auk þess er
sveita-bóndinn eigi má án vera til
daglegra búsnauðsynja, svosem
til eldiviðar, hvar eigi fæst mó-
skurður, til húsabyggingar o. fl.
f öðru lagi: að gjöra þynningu
ljáanna óerfiðari, samt auðveld-
ari fyrir hvern og einn, spara þá
dýrmætu tíð ertil þess gengur
um sláttinn, og að lyktum gjöra
ljáina langbeittari ef mögulegt
væri. Þykir nú félaginu sem hra.
Olavsen hafi til þakklætis unnið
af löndum sínum, fyrir það hann
sendi oss nefnda leturgjörð, og ei
megum vér annað en óska; að
hans velmeintu forskriftir í téðu
efni yrðu án hleypidóma prófaðar
í íslandi, og notaðar sem ber."
Ólafur Ólafsson tekur undir
þessi orð Magnúsar Stephensen í
upphafi greinar sinnar og segir
þar:
„Félagsins lofsverði tilgangur
með þetta verkefni var, að sporna
við því að þær litlu eftirstöðvar af
skógi og rif-hrísi í landinu.verði
ekki öldungis í grunn eyðilagðar,
og eftirkomendur vorir firrtir
þessu svo dýrmæta bjargræðis-
meðali, án þess að bera umsorg-
un fyrir nokkru öðru í þess stað;
þaraðauki að gjöra dengsluna
hægri, kostnaðar og vandaminni,
en hún er nú ..." Litlu síðar í
grein sinni segir Ólafur löndum
sínum frá því Norðurlandabúar
noti hverfisteina til að leggja Ijá-
ina á og spari með því bæði kol
og dengslu og þar með tfma. Trú-
lega hefur grein þessi orðið til
þess að um aldamótin 1800 fóru
að flytjast hverfisteinar til lands-
104
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1999