Morgunblaðið - 27.06.1982, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 27.06.1982, Blaðsíða 20
20 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 27. JÚNÍ1982 RÆTT VIÐ JÓN I. BJARNASON RITSTJÓRA „Þaö var haustið 1936 að Landmenn voru í leitum á há- lendinu fyrir austan Snjóöldu og smöluöu fé inn með Snjó- öldufjallagarðinum, að tveir bændanna koma auga á eitt- hvað hvítt er reis upp við ham- ar í klettabeltinu á móts við Grænavatn. Annar þeirra tek- ur á sig nokkurn krók til að huga að þessu. Reyndist þetta þá vera blásin og veðruð lendabein úr hrossi og þykir honum undarlegt að rekast á þau þarna, svo fjarri manna- byggð. Hann fer að svipast betur um þarna og kemur þá auga á útilegumannakofa und- ir móbergskletti. Kofarnir höfðu verið hlaðnir upp við klettinn sem slútir framyfir sig á þessum stað og sáust því alls ekki fyrr en komið var fast að þeim. Þetta þótti ákaflega merki- legur fundur á sínum tíma. Útilegumannatrúin var búin að lifa sitt fegursta og fengu því hreysin að standa óáreitt. Hefðu þau fundist um þetta fyrir síðustu aldamót hefðu þau örugglega verið jöfnuð við jörðu því, þá var útilegu- mannatrúin svo sterk að sjálfsagt þótti að jafna útilegu- mannahreysi við jörðu og eyði- leggja þau til þess að gera úti- legumönnum erfiðara fyrir um að hafast við í óbyggðum.“ inu. Dyraumbúnaður er enn uppi- standandi, rammlega hlaðinn úr grjóti og mikil steinhella lögð yfir — hún var heil þegar ég kom þarna fyrst fyrir tveimur áratug- um, en síðan hefur hún sprungið í tvennt en hangir þó ennþá uppi. Inni í rústinni eru rúmbálkar hlaðnir úr grjóti. í vestra horni hreysisins er eldstæði undir steinboga, og haganlega gert. Greinilegt er að fyrir ofan eld- stæðið hefur verið gat upp með berginu og þaðan hefur reykinn lagt út og upp með klettinum. Þarna hefur verið sæmileg að- staða til að steikja kjöt við eld og þokkaleg eldunaraðstaða, eftir því sem þá gerðist. Eg gæti trúað að í þessu hreysi hafi fjórir menn getað hafst við með góðu móti. Það verður að hafa í huga, að menn byggðu yfirleitt smátt á þessum tímum — hvað þá útilegumenn. Þeim veitti ekki af að nota hitann af hver öðrum enda brenni af skornum skammti á þessu landsvæði. Þau útilegu- mannahreysi sem fundist hafa voru öll lítil og þröng. Til dæmis eru til nokkuð góðar lýsingar á hreysi Fjalla-Eyvindar og Höllu í Eyvindarkofaveri, sem þau höfð- ust við í um tíma. Þar voru þau handtekin, hreysið eyðilagt og þau færð til byggða. Þau struku svo aftur til fjalla, en það er önnur saga. Móbergskeraldið sem er inni í „skemmunni" hefur verið notað til að safna vatni er sífelt drýpur niður úr berginu. Ljótnn. iiaiiur óiafæon. Steinkerald höggvið úr móbergi Hitt hreysið, sem er aðeins norðar við klettinn, er stærra. Það tel ég víst að hafi verið notað sem geymsla eða skemma. Þar inni er mikið steinkerald höggvið úr mó- bergi. Hefur móbergs steinn all- mikill verið höggvin til og síðan holaður að innan. Þetta steinker- ald hefur greinilega verið notað sem lekabytta undir ferskvatn sem stöðugt drýpur þarna úr berg- inu. Það hafa þeir haft til drykkj- ar, því vatnið í Túngná sem rennur þarna skammt frá er kolmórautt og trúlega ódrekkandi. En hvaða rök hníga að því að þarna hafi útilegumenn haft bú- setu? „Ég hef grandskoðað þennan stað og tel mig hafa fundið þau ummerki að óyggjandi sé að þarna hafi verið útilegumenn en ekki veiðimenn eins og sumir hafa haldið fram. Þjóðminjasafnið gerði ásamt nokkrum áhuga- mönnum umfangsmikla rannsókn þarna árið 1937 og voru hreysin þá mynduð og teiknuð upp. Þá fund- ust þarna slitur af ýmsum veiðar- færum og hafa ýmsir slegið því föstu að þarna hafi verið veiði- menn, er stunduðu silungsveiðar í Veiðivötnum eða jafnvel Stórasjó. Þegar þessi rannsókn Þjóð- minjasafnsins fór fram tel ég að þeim hafi sést yfir þýðingarmikil atriði varðandi berghöldin. Og nú komum við að athyglisverðum hlutum sem ég held að öllum hafi sést yfir til þessa. Berghöldin Skammt norðan við skemmuna, sem ég talaði um, er dálítill slétt- UTILEGUMANNA- HREYSIN VIÐ SNJÓÖLDU Jón I. Bjarnason sá hreysin við Snjóöldu fyrst fyrir tveimur ára- tugum og hefur komið þar oft síð- an. Hann hefur myndað sér ákveðnar skoðanir varðandi þau og telur að útilegumenn hafi hafst þarna við fyrr á tímum. Blaða- maður Morgunblaðsins fór fram á viðtal við Jón um þetta efni en hér er um merkilegar fornminjar að ræða og engar sagnir fara af því hverjir höfðust þarna við eða hvenær. Rúmbálkar hlaðnir úr grjóti „Það er rétt að ég lýsi hreysun- um og staðháttum þarna áður en lengra er haldið", sagði Jón. „Hreysin eru bæði hlaðin úr grjóti þannig að einn langveggur þeirra er bergið sjálft. Með þessu hafa þeir, er þarna voru að verki, spar- að sér hleðslu. Greinilegt er að menn hafa hafst við í öðru hreys- Jón I. Bjarnason sýnir fólki í Útivistarferð útilegumannabústaðinn við Snjóöldu. Ljósm. iiaiiur óursson. Séð upp eftir Tungnaá — hreysin eru undir klettinum til vinstri. Uppdráttur er sýnir afstöðu útilegumannahreysanna í Snjóöldufiall- garði. ur völlur þétt upp við bergið, trú- lega sléttaður af manna höndum. Þennan völl kalla ég blóðvöllinn, því ég er alveg handviss um að þar hefur verið slátrað stórgrípum. Og ég get fært gild rök fyrir því. Til hliðar við blóðvöllinn, í svo sem eins meters hæð er geisiöflugt berghald, sem mikil vinna hefur verið lögð í að gera. Þetta berg- hald er í alltof lítilli hæð til að skynsamlegt hefði verið að hengja í það matvæli, því þar kæmist tófa auðveldlega að þeim. Það er hins vegar í alveg hæfilegri hæð til að binda við það stórgripi — og þann- ig held ég að það hafði verið notað. í rúmlega seilingarhæð, u.þ.b. þriggja metra hæð uppi í berginu yfir blóðvellinum, eru tvö berg- höld í sömu hæð með um 70 senti- metra millibili. Þeir sem hafa gert þessi berghöld hafa orðið að standa á einhverju við vinnu sína og hefur það verið margra daga verk að gera þau. Þessi berghöld hafa verið notuð til að heisa stór- gripi upp við slátrun. Reipi hafa verið þrædd í þessi berghöld, end- unum brugðið um afturfætur skepnunnar eftir að hún hefur verið svæfð og gripirnir síðan hífðir upp eftir því sem þurfti meðan þeir voru flegnir og gerðir til eins og venja er við slátrun. Haugur vaxinn grósku- miklum túngróðri Það er fleira sem sannar að þarna hefur verið slátrað í nokkuð stórum stíl. Skammt frá blóðvell- inum er sérkennilegur hóli eða haugur u.þ.b. fjórir fermetrar að stærð. Þessi haugur sker sig al- gerlega úr umhverfinu þarna sem er vikur- og sandauðn svo langt sem augað eygir, því haugurinn er vaxinn gróskumiklum túngróðri að sumrinu. Og hvernig stendur á því að svona vel gróinn hóll skuli

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.