Morgunblaðið - 02.12.1986, Blaðsíða 12

12
MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 2. DESEMBER 1986
Sagnaskemmtun
Békmenntir
Erlendur Jónsson
Þorsteinn Thorarensen: Skúla-
mál. 160 bls. Vasa-Útgáfan.
Reykjavík 1986.
Þorsteinn Thorarensen segir um
bók þessa í formála að hún sé »end-
urprentun á hluta af bók minni
Eldur í æðum, sem út kom fyrir
nær tveimur áratugum. Tilgangur-
inn með þessari endurútgáfu er að
gera upplýsingar um Skúlamálin
aðgengilegar öllum almenningi, ein-
mitt nú þegar Þjóðleikhúsið ætlar
að fara að sýna leikrit Ragnars
Amalds „Uppreisnina á ísafirði",
en hann hefur sagt mér og þakkað
mér fyrir, að bók mín „Eldurinn"
hafi orðið sér að góðu gagni við
samningu leikritsins.«
Eldur í æðum, sem Þorsteinn
nefnir hér, er hiuti ritraðar sem
Þorsteinn sendi frá sér, fimm stór
bindi, ef ég man rétt. í þessu mikla
riti lagði Þorsteinn undir smásjá
menn og mannlíf á nítjándu öld,
og þó einkum seinni hluta þeirrar
aldar.
Þorsteinn var blaðamaður áður
en hann sneri sér að sagnfræðinni.
En eftir sem áður hélt hann áfram
að vera blaðamaður — í vissum
skilningi. Hann leitaðist við að
skrifa um hina liðnu atburði úr sams
konar nálægð og blaðamaður skrif-
ar um markverð tíðindi samtímans.
Þar með varð til blaðamannasagn-
fræði svokölluð sem síðan hefur
orðið fyrirferðarmikil bókmennta-
grein.
Ekki er ég frá því að virðulegir
fræðimenn hafí í fyrstunni litið
svona ritun homauga. Sagnaritari
átti að vera dulur og fáorður. Hann
varð að forðast hvers konar geðlæg
hugtök og rithátt. En hann mátti
vera leiðinlegur ef honum sýndist.
Það þótti traustvekjandi ef sagt var
um sagnfræðing að hann væri
»þurr« aflestrar.
Eldur í æðum er bráðskemmtileg
bók, og að mínum dómi mun
skemmtilegri en leikritið sem er þó
hreint ekki svo fráleitt. Það er eins
og Þorsteini takist að kveikja á ný
þann eld sem kynti undir atburðum
liðna tímans. Hitt hygg ég sé þó
eftirtektarverðast hve honum tekst
að leggja dóm á menn og málefni
án þess að gerast hlutdrægur.
A sínum tíma blandaðist fáum
hugur um að Skúlamálið væri
pólitískt. En lítt tjóir að rifja það
upp nú nema höfð sé hliðsjón af
öllum þáttum málsins. Skúli var
ekki aðeins yfírvald. Hann var líka
stjómmálamaður og blaðamaður.
Hann hafði varpað skeytum sem
undan sveið. Þama var því ekki
verið að ráðast að neinum lítil-
magna.
»Hinn ungi framgjami rannsókn-
ardómari leit ekki á sig fyrst og
fremst sem óhlutdrægan dómara,
heldur pólitískan erindreka lands-
höfðingja,« segir Þorsteinn.
Gangur málsins er rakinn hér lið
fyrir lið. Auðvitað var hægt að fínna
veilur í embættisstörfum Skúla.
Slíkt er jafnan auðvelt ef eftir er
leitað. Rannsóknardómarinn, Láms
H. Bjamason, hafði því betur í
fyrstu lotu. Honum tókst að bregða
fæti fyrir sýslumann. En Lárus fékk
brátt að kenna á því að hann var
ekki að glíma við rétt og slétt yfír-
vald heldur þjóðhetju nánast.
Mánuðir líða. Og deilan harðnar.
Þorsteinn segir svo frá:
»Atferli Lárasar í desember-
mánuði var orðið svo ofsafengið og
framkoma hans oft á tíðum svo
hatursfull, að öllum almenningi
vestra þótti það nú opinbert orðið,
að allur þessi mikli málarekstur
væri einn ofsóknarvefur. Var þorri
fólks hættur að taka nokkurt mark
Þorsteinn Thorarensen
lengur á sakargiftunum á hendur
Skúla, og hefur sú skoðun löngum
síðan haldist við lýði, að Skúli hafí
verið með öllu saklaus, og ekki
hafí verið hjá honum um nein
Békmenntir
Jenna Jónsdóttir
Bo Green Jensen
Sumardansinn
Hildur Finnsdóttir þýddi
Iðunn Reykjavík 1986.
Þrír unglingar, fómardýr rótleys-
is og vanhæfni uppalenda í flóknu
samfélagi stórborgarinnar.
Sögumaður er Jakob 16 ára,
kallaður Jaki. Vinur ogjafnaldri frá
bemsku er Mortens — Spóaleggur.
17 ára menntaskólanemi, Usa, er
ást Jaka. Kaupmannahöfn er
heimastaður þeirra.
Foreldrar Jaka skildu þegar hann
var 10 ára. Hann býr hjá móður
sinni, sívinnandi, léttlyndri konu.
Það fer vel á með þeim, ekki síst
þegar hún sýnir honum þá tillits-
semi að eiga ástarævintýri sín utan
heimilis þeirra. Jaki kærir sig ekki
um marga „feður".
Spóaleggur er lítill fyrir sér og
þvingaður af ósamlyndi vonlausra
foreldra sem búa þó saman og reyna
að sýnast fyrir ókunnugum.
Þeir vinir eyða tímanum saman
að loknum vorprófum. Leita sér
atvinnu eftir auglýsingum. Sækja
bíó og spennandi stað, Draugadal-
inn, sem er aðal diskóið í hverfínu.
Þar sem engin lög gilda og engin
fortíð er til. Þar sem stúlkur verða
englar sem dansa út úr myrkrinu
í glitklæðum. Þar er hlegið, drakk-
ið og dansað — og þar er hægt að
ná sér í stelpur. Þar hittir Jaki ein-
mitt Lísu í fyrsta sinn.
Brosandi, ástleitna skólastelpu
sem hatar peninga, af því að hún
á nóg af þeim. Faðir hennar er
sölustjóri hjá stóra fyrirtæki og
ferðast mikið. Á meðan er „Hinn“
á heimilinu. Lísa hatar móður sína
og „Hinn“.
Jaka tekst að raða saman brotum
úr fjölskyldulífí þeirra. Brotin setur
hann saman nóttina sem hann
vaknar við það að Lísa er að gráta.
Á heimili peninga og allsnægta era
einnig stórar sprangur í fjölskyld-
ulífíð. Honum verður ljóst að for-
eldrar þeirra allra hafa búið sér
fjölskyldulíf sem er fullt af angist,
sárum og svikum. Líf sem er
„einkahelvíti" fjölskyldunnar þegar
skyggnst er gegnum sprungumar.
Jaki er í eðli sínu hreinskiptinn
og íhugull. Hann þráir gagnkvæmt,
ástríkt samband við aðra persónu.
Hann fínnur það þróast í kynnum
sínum við Lísu. Áður höfðu klám-
fengin skyndikynni við stelpur
valdið honum óróa og honum orðið
flökurgjamt. Lísa er því unaðsleg
í augum Jaka. Vinátta hans og
Spóaleggs er falslaus og Jaka mik-
ils virði.
Sameiginlegur reynsluheimur
þeirra þriggja verður víðáttumeiri
mistök eða vanrækslu í embætti að
ræða.«
Hvemig mátti annað eins og
þetta gerast í miðri sjálfstæðis-
baráttunni? Stefndu ekki allir að
frelsi og fullveldi eða hvað?
Sannarlega. En sjálfstæðisbar-
áttan var meira en stjómmál. Hún
var líka tilfinningamál sem risti
djúpt. Skúli sýslumaður og Magnús
landshöfðingi vora báðir konung-
legir embættismenn. Landshöfðingi
var einnig maður þjóðhollur — á
sinn hátt. En hann vildi ekki fara
svo geyst eins og ofurhuginn á
ísafírði. Þess vegna hlaut þessum
tveim mönnum að lenda saman svo
harkalega sem raun bar vitni í þessu
viðkvæma máli málanna.
Bók þessi er gefín út sem kilja,
létt og handhæg og miðuð við að
unnt sé að renna henni í vasann
ef svo ber undir. Myndir era úr leik
Þjóðleikhússins, enda gefín út með
beinni hliðsjón af leikriti Ragnars
Amalds og uppriíjun þeirri sem
sýning þess hefur haft í för með sér.
af því að hann er byggður úr ólíkum
lífskjöram.
Þau ráðgera að fara þijú saman
í ferðalag. Ekkert þeirra hefur at-
vinnu nema hvað Jaki er um tíma
hjá Olsen málarameistara, sem er
hrottafenginn í framkomu og Jaki
því feginn að hætta vinnu hjá hon-
um.
Ferðalagið verður að veraleika.
Lása leggur til peninga handa þeim
öllum og tjald, sem líkist litlum
sumarbústað. Jaki er alsæll með
Lísu og Spóalegg, þar til eina nótt-
ina, að allt hiynur til granna. LSsa
veitir Spóalegg sömu blíðu og Jaka.
Tilfínningalegar vítiskvalir Jaka
eiga sér engin takmörk. Yfír þær
færist andlegur doði þegar Lísa
útskýrir fyrir honum að ástin sé
ekki einföld. Hún vaxi þegar henni
sé skipt í parta. „Reyndu að and-
skotast til að koma því inn í hausinn
á þér að við getum átt hana sam-
an. Öll þijú.“
Jaki samþykkir og þjarmar að
sínum eigin tilfinningum — leiðir
þær að ákveðinni niðurstöðu: Hann
elskar vinina sína, þau elskast í
friði og kærleika, öll þijú.
Á tjaldstæðunum hafa þau
kynnst alls konar fólki. Langt frá
skarkala borgarlífsins sjá þau og
komast í snertingu við hin ýmsu
tilbrigði bijálaðs samfélags.
Dreggjar þess teygja einnig arma
sína út í friðsæla náttúrana.
Skelfingin dynur yfír rólegt tjald-
stæðið kvöld nokkurt þegar hópur
af rokkuram, Dark Angels, frá
Kaupmannahöfn þeysir þangað á
gljáandi Silver Bird-hjólum sínum.
Mannvonska og hryllingur fylgja
þessum hóp — fimmtán körlum og
fimm stúlkum. Fimm þöglir englar
ryðja fjölskyldum brott meðan hinir
koma sér fyrir efst á tjaldsvæðinu.
Ölæði, hnífaköst og kerfísbundin
samfarasepa foringjans og stúlk-
unnar hans fara fram inn í hálfhring
hinna í hópnum.
Vinimir þrír átta sig ekki strax.
Þegar foringinn krefst þess að
fá Lísu verður veröld þeirra eins
og kjamorkuvá ljúkist upp. Spóa-
leggur fómar þar lífí sínu fyrir Lísu.
Sagan er ekki öll sögð hér. Hún
er mjög vel rituð. Persónusköpun
og atburðir lifandi.
Hugarheimi Jaka er lýst af ná-
kvæmni og dýpt sem krefst þess
að lesandi fínni hvað höfundur er
að segja. Það er hægt að túlka
söguefnið á ýmsa vegu og niður-
stöður verða samkvæmt því. Ég
held að þessi saga sé ekki síst fyr-
ir uppalendur og þá sem stjóma því
samfélagi sem sögupersónur lifa í.
Ég er efins um að hún eigi er-
indi við íslenska unglinga, nema
þeir skilji grunntón hennar.
Þýðing er á góðu máli. Frágang-
ur ágætur.
ATHYGLISVERÐ BÓK
UM DULRÆN MÁLEFNI
DRAUMAR
OG ÆÐRI
HANDLEIÐSLA
Aðalheiöur Tómasdóttir
DRAUMAR
OG ÆDRl HANDLEIDSLA
Ingvar Agnarsson skráir í þessa bók af hógvœrð
og vandvirkni frásagnir Aðalheiðar Tómasdóttur,
eiginkonu sinnar.
Helgi Vigfússon skrifar formála. mBSSKtSM
Dyngja bókaútgáfa, Borgartúni 23 105 Reykjavík, s 91-36638, 91-28177 og 91-30913.
Lislamaðurinn Karl Lagerfcld hefur i samvinnu við CHLOK-safnið i Paris hannab þessi
gullfallegu matar og kallistcll ..Kalablómið"scm ílulschenrcuther framlciðir úrpostulini
af bestu gerð.
fö) SILFURBUÐIN
Laugavegi 55, Reykjavík Sími 11066
Þegar foreldrar gera
samlífið að einka-
víti fjölskyldunnar