Morgunblaðið - 03.06.1989, Side 34

34
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 3. JÚNÍ 1989
Peningar og vextir
eftir dr. Benjamín
H.J. Eiríksson
Hinn 4. maí 1989 birtist í Morgun-
blaðinu grein eftir dr. Gunnar Tóm-
asson: Vextir og verðbólga. Undir
lokin segir svo:
„Vextir eru ekki endurgjald fyrir
eitthvað raunverulegt framlag til
verðmætasköpunar." (John Maynard
Keynes.)
Lærifaðir dr. Benjamíns, Joseph
A. Schumpeter, var sömu skoðunar:
„Ef skoðun Schumpeters er rétt,“
sagði Paul Samuelson fyrir nokkru
— lausleg þýðing — „þá felst réttlæt-
ing hlutdeildar spariQáreigenda í
þjóðartekjum í því einu, að framlag
þeirra stuðli að aukinni framleiðni í
verðmætasköpun þjóðarbúsins".
Þar sem engar upplýsingar fylgja
um það, hvaðan orð þeirra Keynes
og Samuelsons séu tekin, þá er auð-
vitað engin leið að kryfja þau. En
mér þykir mótsagnakennt að halda
því fram, að peningamir hafi fram-
leiðni annarsvegar og hinsvegar, að
þeir leggi ekki neitt framlag til verð-
mætasköpunarinnar. Mér finnst und-
arlegt að ætla Schumpeter bæði sjón-
armiðin. Annars er erfitt að sjá hvaða
erindi umræða af þessu tagi eigi inn
í dagblöðin, þótt ég sjái mig tilneydd-
an til að taka þátt í henni. Mér fínnst
þetta uppátæki helst bera vott um
vandræðalegan flótta inn á svið þar
sem almenningur geti ekki fylgst
með því sem verið er að ræða. Orð
dr. Gunnars eru mér hinsvegar til-
efni til þess að riija upp smávegis
úr fylgsnum fortíðar, því að ég hefi
fyrr meir fjallað um þessi mál bæði
af áhuga og ástríðu.
Ritgerðareftiið
Þegar að því kom að ég þurfti að
fara að huga að doktorsritgerð spurði
kennarinn minn, prófessor Schump-
eter, hvort ég hefði valið mér efni.
Ég kvað nei við. Hann spurði mig
þá, hvort ég vildi ekki skrifa um
vexti. Hann bætti við: Það hefír aldr-
ei verið skrifað neitt almennilegt um
vexti. Ég varð dálítið undrandi, eink-
um vegna þess að hann var sjálfur
höfundur kenningar um vexti. Sam-
kvæmt henni voru vextir dynamískt
fyrirbrigði, það er að segja væru
tengdir ójafnvægi. í jafnvægi færi
vaxtafóturinn niður í núll.
Sennilega var mér val hans ekki
eins óaðgengilegt og hefði mátt ætla,
hefði ekki staðið þannig á, að ég
hafði mjög ákveðna sannfæringu um
það hvert væri eðli peninga og þar
með vaxta. Grundvöllur þeirrar sann-
færingar hafði mótast á meðan ég
enn var við háskólann í Minneapólis.
Einn kennari minn þar var hagfræð-
ingur að nafni Garver.
Eðli peninga
Prófessor Garver lét þau orð falla
í tíma, að peningar væru ekki gæði,
tilheyrðu ekki gæðum efnahagskerf-
isins — not a good. Um leið þýðir
þetta, að peningar leggja ekki fram
sjálfstæðan þátt í verðmætasköpun-
inni, og er þetta í samræmi við skoð-
anir Keynes.
Mér fannst hrein fjarstæða, að
jafn áhrifamikill þáttur og peningar
væru án eigin veruleika, að þeir
væru máttlaus vofa í mannlífínu.
Mín sannfæring var sú, að peningar
væru einmitt gæði í skilningi hag-
fræðinnar, a good, og ekki aðeins
það, heldur sérlega virkur þáttur allr-
ar efnahagsstarfsemi, alls atvinn-
ulífsins. En sannfæring er eitt, sann-
anir annað.
Þegar ég svo fór að fást við við-
fangsefnið, peninga og vexti, undir
þessu sjönarmiði uppgötvaði ég að
peningamir eru tækið sem samfasar
atvinnulífíð. Doktorsritgerðin heitir
The Nature of Interest and Mo-
ney. Þar stendur: „It (money) tides
over lags in households and fírms.
Money is always a store of value
... Holding of money is substituted
for the storing of goods.“ Bls. 65.
Níundi kaflinn heitir: The Service
of Money. Þar sem peningamir eru
orðnir gæði, í skilningi hagfræðinn-
ar, þá er þar með fenginn grundvöll-
ur fyrir þá skoðun að þeir veiti þjón-
ustu, efnahagslega nauðsynlega
þjónustu, að þeir séu framleiðir, an
economic agent, raunar fmmfram-
leiðir. Þar með er kominn grundvöll-
ur að vaxtakenningu. Vextir em
greiðsla fyrir þjónustu peninganna,
fyrir hina efnahagslega nauðsynlegu
þjónustu þeirra.
í bók minni Outline of an Eco-
nomic Theory (1954) er kenningin
um eðli peninganna orðuð þannig:
„Money tides over lags between sales
and purchases in households and
fírms.“ Bls. 86. Énnfremur: „Money
is that economic good which tides
over lags in the economic process."
Bls. 96. Fyrirlestur sem ég flutti um
þessi efni í Vísindafélagi Islendinga
er prentaður í Úr þjóðarbúskapn-
um. í enskum texta hans kallaði ég
peningana a dummy, en það þýðir
að þeir séu staðgengill allra gæða
viðskiptalífsins.
Nokkra eftir að bók mín Outline
kom út sá ég grein eftir Milton Fried-
man, þar sem hann nefndi peningana
an instrument of synchronization,
sem er rétt nafn á því fyrirbrigði sem
ég hafði uppgötvað meira en áratug
áður: Money tides. over lags, og sýndi
hvemig.
Vextir
Með þessari uppgötvun er gmnd-
vellinum kippt undan kenningu Key-
nes um ófijósemi peninganna, og þar
með undan vaxtakenningu hans,
liquidity preference. Annars má vel
fljóta með, að ég sá fleiri missmíðar
hjá Keynes. Ég nefni aðeins hina
frægu jöfnu hans, þess efnis að fjár-
festing og spamaður séu ávallt jöfn.
Hið rétta er, að það á að standa
hallastærðir og afgangsstærðir. Spa-
rifjármyndun og fjárfesting era hvor
um sig aðeins ein stærð af nokkram
sín megin jafnaðarmerkisins.
Orð Samuelsons rétt skilin era
auðvitað á sama veg og kenning
mín. Hann er að segja, eftir Schump-
eter, að peningar hafí framleiðni, og
hljóti því umbun, vexti, svo sem aðr-
ir framleiðar. Samkvæmt þessu era
mjög breytt viðhorf hjá Schumpeter.
í tilvitnuðum orðum er hann hreint
ekki á línu Keynes. En þeir Keynes
og Schumpeter era hin tvö miklu
nöfn hagfræðinnar um miðbik þess-
arar aldar. Dr. Gunnar virðist ekki
skilja rétt orð Samuelsons.
Nokkra eftir útkomu bókar
minnar rakst ég í bókabúð á 3. útg-
áfu hins mikla texta Samuelsons.
Ég sá þá að hann hafði breytt með-
ferð sinni á fjármagninu til mikilla
muna. Og orðin sem dr. Gunnar hef-
ir eftir Samuelson era mjög í sam-
ræmi við mínar skoðanir en ekki
Dr. Benjamín HJ. Eiríksson
„En um peningana,
flármagnið, auðinn, nú
á dögum, er það að
segja, að þetta er tækið
sem margfaldar verka-
manninum arðinn af
striti sínu og fyrirhöfii.
Fjármagnseigandinn er
því vel að vöxtunum
kominn.“
Keynes, á eðli peninga og vaxta. En
þær skoðanir setti ég fram löngu
fyrir daga bókar Samuelsons.
En um peningana, íjármagnið,
auðinn, nú á dögum, er það að segja,
að þetta er tækið sem margfaldar
verkamanninum arðinn af striti sínu
og fyrirhöfn. Fjármagnseigandinn er
því vel að vöxtunum kominn.
Ég hefí áður sagt frá því í öðra
sambandi, að Samuelson vildi taka
mig sem aðstoðarkennara sinn, að
uppástungu Schumpeters, en að
deildarforsetinn við MIT vildi ekki
fallast á það. MIT er frægasti verk-
fræðiskóli Bandaríkjanna, og er við
hliðina á Harvard í Cambridge í
Massachusetts.
Tíminn í verð-
myndunarfræðinni
Það er rétt að ég segi frá því í
þessu sambandi, að þegar Schum-
peter hafði lesið ritgerðina, sagði
hann ekkert um peninga eða vexti,
heldur: „You have discovered certain
important stractural relationship in
the economy." Með því átti hann við
uppgötvun sem ég gerði þegar ég
vann að ritgerðinni sumarið 1945.
Hin miklu sannindi verðmyndunar-
fræðinnar, sem þeir Menger, Walras
og Jevons höfðu uppgötvað kringum
1970, vora ekki öll sagan.
Gildi gæðanna, verðmæti hinna
efnahagslegu gæða, veltur ekki að-
eins á þeirri spennu, sem ríkir milli
nytsemi þeirra við jaðarinn, annars-
vegar, og hins mannlega álags eða
fyrirhafnar, líkamlegs, andlegs og
siðgæðislegs, sem er hinn eiginlegi
skortur, hinsvegar, heldur veltur það
einnig á þeirri staðreynd, að sumar
stærðir efnahagskerfisins era tíma-
tengdar, aðrar ekki. Ennfremur kem-
ur inn þáttur geymslunnar, það er
að segja tilfærsla gæðanna í tíma.
Mér fínnst að vel megi segja, að
um sé að ræða nýja hönnun verð-
myndunarfræðinnar. Viðfangsefnið
sumarið 1945 olli mér miklu hugar-
angri, bæði þá og síðar. Enginn ætti
að gera það að gamni sínu að leggja
út í verkefni af þessu tagi, nema að
hann eigi möguleika á að geta full-
gert verkið.
Launakostnaðurinn
Að öllu samanlögðu verð ég að
álykta, að orð dr. Gunnars um vext-
ina hér að framan, séu eitthvað laus-
tengd jörðinni. Þetta gildir einnig um
það sem hann segir um „launakostn-
aðinn“.
í kreppunni miklu sem stóð allan
fjórða áratuginn, og sem staðið hefir
í hugum margra fram á seinustu
áratugi, lærðu menn mikilvæga
lexíu, sem nú virðist vera að falla í
gleymsku vegna hins langa þensl-
utímabils, ef dæma má af orðum dr.
Gunnars.
í kreppunni miklu reyndu menn
að bjarga fyrirtækjum sínum með
því að lækka vinnulaunin. Laun
lækkuðu svo að segja almennt og
allstaðar. Mig minnir að bankastjórar
Landsbankans hafí, að eigin fram-
kvæði, lækkað laun sín um 10%.
Laun lækkuðu almennt um allan hinn
iðnvædda heim.
Þetta var nokkuð gott svo langt
sem það náði, að minnsta kosti í
fyrstu. En fljótlega ráku menn sig á
það, að með lækkandi launakostnaði
fyrirtækjanna lækkaði kaupmáttur
launþeganna. Eftirspurnin í efnahag-
skerfínu dróst saman í takt við launa-
lækkanirnar. Þama var grimm mót-
sögn. Það sem einum var hollt, var
smá ouglýsingor
Félagslíf
Hvítasunnukirkjan
Fíladelfía
Tjaldsamkoma við Laugarnes-
skóla kl. 20.30.
Krossinn
Auðbrekku 2,200 Kópavogur
Samkoma i kvöld kl. 20.30.
Samkoma á morgun kl. 14.00.
Ath. breyttan samkomutíma.
\\Mi Útivist
Sunnudagsferðir 4. júnf
Þrjár spennandi ferðir:
a. Kl. 10.30 Fuglaskoðunarferð
á Hafnaberg - Reykjanes og
viðar. Árleg ferð í fylgd Árna
Waag. Fyrst verður litið í Nátt-
úrufræðistofu Kópavogs og
fræðst um lifshætti svartfugla,
en síðan er haldið út á Hafna-
berg, eitt skemmtilegasta fugla-
bjarg Suövestanlands. Einnig er
farið að Reykjanesi, Arfadalsvik
og ströndina við Grindavik. Hafið
með fuglabók og sjónauka. Tilval-
in fjölskylduferð. Verð 1.000,- kr.
b. Kl. 10.30 Kringum Hengil
(fyrri ferð): Sleggjubeinsdalir -
Dyr - Nesjavellir. A Hengilssvæð-
inu er óvenju fjölbreytt göngu-
land, sem gott tækifæri gefst til
að kynnast. Verð 1.000,- kr.
c. Kl. 13.00 Sporhelludalur -
Nesjalaugar. Létt ganga í Grafn-
ingnum. Þarna eru fallegir dalir
norðan Hengils. Verð 1.000,-
kr., frítt f. börn m. fullorðnum.
Brottför frá BSÍ, bensínsölu.
Kvöldferð í Búrfellsgjá á miðviku-
dagskvöldið.
í dag kl. 14.00-17.00 er opiö hús
í Þríbúðum, Hverfisgötu 42.
Lítið inn og spjallið um lífið og
tilveruna. Heitt kaffi á könnunni
allan daginn. Kl. 15.30 tökum við
lagiö saman og syngjum kóra.
Takið með ykkur gesti.
Allir velkomnir.
Almenn samkoma í Þríbúðum
á morgun sunnudag kl. 16.00.
Samhjálp.
FERÐAFÉLAG
ÍSLANDS
ÖLDUGÖTU3
SÍMAR11798 og 19533.
Dagsferðir
sunnudaginn 4. júní:
Kl. 10.00 Dyrafjöll - Marardalur
- Kolviðarhóll (nýi vegurinn).
Ekið að Nesjavöllum og gengið
þaðan um Dyraveg. Rútan tekur
hópinn á Nesjavallavegi. Verð
kr. 1.000,-
Kl. 13.00 Húsmúli - Engidalur
- Draugatjörn.
Ekiö að Kolviðarhóli og gengið
þaöan. Verð kr. 800,-
Brottförfrá Umferöarmiðstööinni,
austanmegin. Farmiðar við bil.
Miðvikudaginn 7. júní kl. 20.00
- Kvöldferð i Heiðmörk.
í þessari ferð verður hugað að
gróðri í reit Ferðafélagsins í
Heiömörk. Ókeypis ferð.
Ferðafélag íslands.
Grænt torg á
grænum degi
JC Mosfellsbær stendur í dag
fyrir „grænum degi“ og „grænu
torgi“ við Varmárskóla í Mosfells-
bæ. Frú Vigdis Finnbogadóttir,
forseti íslands, er verndari verk-
efnisins.
í fréttatilkynningu frá byggðar-
lagsnefnd JC Mosfellsbæjar segir að
mikið hafí verið rætt um umhverfí
skólasvæðis bæjarins. í viðræðum
JC-félaga við bæjarstjórnina hafí
komið fram að skólsvæðið væri ekki
enn tilbúið til ræktunar. Þess vegna
hafí verið brugðið á það ráð að gróð-
ursetja plöntur til geymslu í gróður-
reit neðan Álmholts og færa þær
síðar á skólasvæðið.
Markmiðið er að setja niður 1.100
plöntur, en 1.100 börn eru nú í báð-
um skólum bæjarins. Plönturnar
verða til sölu í Álmholti og á „grænu
torgi“ við Varmárskóla í dag. Garð-
yrkjustjóri bæjarins mun þar leið-
beina fólki um staðsetningu og val
á plöntum. JC-félagar munu aðstoða
við gróðursetningu.
Græna torgið verður opið frá kl.
10 til 16. Þar verða trjáplöntur og
sumarblóm af mörgum gerðum til
sölu, einnig áburður, grasfræ og
grænmeti. Nokkur fyrirtæki munu
kynna vörar sínar, til dæmis garð-
yrkjuáhöld, og viðgerðaþjónustu á
þeim. Garðstólar, borð og bekkir
verða einnig til sýnis og framieiðandi
hellna mun sýna vöra sína. Málning-
arframleiðandi kynnir vörur sínar og
leiðbeinir fólki um litaval og máln-
ingu og viðgerðarefni á hús. Guðný
Jónsdóttir skrúðgarðaarkitekt gefur
einnig góð ráð. Kaffí og heitar vöffl-
ur með ijóma verða til sölu á torginu
við vægu verði.
Íslenskt-bandarískt leiklistarnámskeið verður haldið á Arnarstapa
dagana 1.-15. júlí.
Leiksmiðja á Arnarstapa
DAGANA 1.-15. júlí verður haldið íslenskt-bandariskt leiklistamá-
mskeið undir stjóm Kevins Kuhlke og Guðmundar Bogasonar á
Arnarstapa, 5. árið í röð.
Leiksmiðjan hefur átt miklum
vinsældum að fagna og standa leik-
arar og áhugafólk um leiklist fyrir
því að fá hingað til landsins Kevin
Kuhlke, en hann er leikstjóri og
leiklistarkennari við New York
University í tilrauna-leiklistardeild-
inni. Guðmundur Bogason kennir
hreyfitjáningu. Fjöldi nemenda er
takmarkaður við 16, þar af eru 8
erlendir nemendur og 8 íslenskir.
Aðaláhersla Kevins beinist að
vinnuformi sem styrkir skapandi
eiginleika leikarans og er i byijun
lögð áhersla á líkamsæfíngar og
öndun til að tengja rödd og líkama.
Annað mikilvægt atriði í þessum
leiksmiðjum er að þátttakendur
vinna saman og hópurinn verður
mjög samrýndur, sem skilar sér
þegar unnið er í leikritasenum ,
seinni vikuna.
Hreyfitjáning sem Guðmundur
kennir, byggir mikið á hreyfingum
úr Kimiwasabardagalist, sem nýtist
í leiklist á samsvarandi hátt og
gerist í bardagalist, þar sem ein-
beiting og orka beinist út á við og
verður farvegur fyrir tilfínningar.
Aðstandendur leiksmiðjunnar eru
Anna E. Borg og María Ellingsen.