Morgunblaðið - 21.08.1993, Síða 12

12
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 21. ÁGÚST 1993
Kynferðislegt of-
beldi - glæpur sem
öllum kemur við!
eftir Vilborgu G.
Guðnadóttir
Undanfarin ár höfum við íslend-
ingar verið að átta okkur sífellt
betur á því að sifjaspell og
nauðganir eru útbreidd vandamál
í okkar eigin þjóðfélagi. Ennþá eru
samt allt of margir sem lítið vilja
af þessu vita e.t.v. vegna ótta við
eigin tilfínningar eða að vita ekki
til hvaða ráða beri að grípa vakni
með þeim grunsemdir. Auk þess
kvarta margir karlmenn undan því
að aukin umræða hafi valdið því
að þeir þori ekki lengur að láta
vel að börnum sínum af ótta við
að verða grunsamlegir eða þekkja
ekki mörk hins eðlilega. Þannig
fullyrðing er dæmi um alvarlega
fordóma. Börn sem fá eðlilega
hlýju frá foreldrum sínum þekkja
muninn ef reynt er að misnota þau
og feður fínna alltaf hvort þeir
fara yfír strikið eða ekki, það er
hreinlega innbyggt í þá.
í hópi þeirra sem veigra sér við
að horfast i augu við vandamálið
eru því miður einstaklingar sem
daglega vinna með bömum og
unglingum, eða umgangast þau á
annan hátt. Að neita staðreyndum
er gróf vanræksla við grundvallar-
þarfír bama um umönnun og ör-
yggi. Við sifjaspell er um að ræða
trúnaðarbrest og grundvallarsvik
í lífí bamanna. Böm sem orðið
hafa fómarlömb sifjaspella era
aldrei glöð eða opinská, traust
þeirra hefur verið misnotað, þau
kenna sér um ofbeldið og fyllast
sektarkennd og sjálfsfyrirlitningu.
Böm þarfnast þess að eiga öraggt
•athvarf heima hjá sér. Við sifja-
spell, sem oftast eiga sér stað inn-
an veggja heimila, brestur þetta
öryggi og heimilin verða því jafn-
vel óöraggustu staðimir í lífí barn-
anna. Tilfinningalega séð er því
hægt að segja að fórnarlömb sifj-
aspella séu heimilislaus.
Þetta er aðeins brot af alvarleg-
um afleiðingum sifjaspella á böm,
en nógu sterk til þess að allt sé
gert sem hægt er til þess að koma
þeim til hjálpar. Auk þess er nauð-
synlegt, eins og hægt er, að
stemma stigu við þessu alvarlega
ofbeldi m.a. með því að gera of-
beldismönnunum erfíðara fyrir.
Öflugasta leiðin er aukin sam-
kennd og þekking sem flestra
ásamt umræðu sem aldrei þagnar.
Sú umræða má þó ekki vera í
æsifréttastíl, sem fellur niður þeg-
ar einstök mál eru ekki lengur
söluvara. Pjölmiðlar era mikilvæg
tæki til þess að opna augu fólks
fyrir vandamálinu, minnka for-
dóma og fá fólk til þess að horfast
í augu við þá köldu staðreynd að
sifjaspell og nauðganir eru algeng-
ari en við höldum og viljum trúa
Stretsbuxur
kr. 2.900
Mikife úrval af
allskonar buxum
Opið ó lauqardöqum
kl. 11- 16
og við sem einstaklingar erum full
af ranghugmyndum og fordómum.
Ekki er hallað á neinn þó sagt
sé að það er fyrst og fremst ötulu
og þrotlausu starfi kvennanna í
Stígamótum að þakka, oft við lítinn
skilning og erfiðar aðstæður, að
almenningur er að ramska í þess-
um málum. Nú nýverið komu út á
vegum þeirra tveir fræðslubækl-
ingar um sifjaspell og nauðganir.
Dr. Guðrún Jónsdóttir starfskona
í Stígamótum tók bæklingana sam-
an í samvinnu við aðrar konur
þar. Bæklingarnir era mjög að-
gengilegir, fróðlegir og svara
mörgum áleitnum spumingum.
Fram kemur að þeir era fyrst og
fremst miðaðir við reynslu og þarf-
ir þolenda sifjaspella og nauðgana,
ungra sem aldinna. Að mínu mati
eiga bæklingamir erindi til allra
foreldra svo og til allra þeirra sem
vinna með börnum og unglingum,
s.s. þeirra sem vinna við uppeldis-,
heilbrigðis- og félagsmál. Mark-
miðið með gerð bæklinganna er
að auka skilning og þekkingu á
eðli og afleiðingum sifjaspella og
nauðgana á þolendur og vinna
þannig bug á ýmsum fordómum
meðal almennings og faghópa.
Bæklingamir era fyrst og fremst
byggðir á reynslu fjölmargra ís-
lenskra þolenda sem leitað hafa til
Stígamóta.
Kynferðislegt ofbeldi er sam-
heiti yfír margskonar atferli sem
miðar allt að því að lítillækka,
auðmýkja, ráða yfir og skeyta ekki
um vilja eða líðan þess sem fyrir
því verður. Ofbeldið er margskonar
s.s. sifjaspell, nauðgun, klám og
kynferðisleg áreiti. Oftast era það
konur og börn sem verða fyrir of-
beldinu og ofbeldismennirnir eru
oftast karlar.
í bæklingnum um sifjaspell
kemur m.a. fram:
— Sifjaspell eru algengasta form
kynferðislegs ofbeldis á börn-
um.
— Sifjaspell standa yfirleitt yfir í
langan tíma, oft mörg ár.
— Ætla má að 10-20% kvenna
hafi orðið fyrir sifjaspellum í
bernsku.
— Á móti hveijum fjórum stúlkum
sem verða fórnarlömb er einn
drengur.
— Ofbeldismennirnir eru nær ein-
göngu karlar eða 98-99%.
— Fórnarlömbin taka oftast á sig
sökina og ábyrgðina og telja
að um einhvers konar réttláta
refsingu sé að ræða.
— Mörg barnanna reyna oft að
segja nei og stöðva þannig of-
beldið en því miður dugir það
sjaldan.
— Fæst börn segja frá verði þau
fyrir sifjaspellum og verða þessi
mál best geymdu leyndarmál
barnanna.
Eins og áður er ritað þá eram
við full af fordómum og ranghug-
myndum varðandi sifjaspell og
nauðganir þrátt fyrir aukna um-
ræðu. í bæklingnum er fjallað um
fjölmarga fordóma varðandi sifja-
spell s.s.:
— Sifjaspell era ekki veraleiki
heldur hugarórar stúlkna um
kynferðisleg mök við feður sína.
— Stúlkur tæla karlkyns ættingja
til maka við sig m.a. með útliti
og klæðaburði.
— Mæðurnar vita um sifjaspellin
en aðhafast ekkert.
— Um ofbeldismennina er oft sagt
að þeir hafi sjálfir verið misnot-
Vilborg G. Guðnadóttir
„Kynferðislegt ofbeldi
er samheiti yfir margs-
konar atferli sem miðar
allt að því að lítillækka,
auðmýkja, ráða yfir og
skeyta ekki um vilja eða
líðan þess sem fyrir því
verður.“
aðir sem börn, konur þeirra
færist undan kynmökum eða
að þeir séu kynferðislega
brenglaðir.
Þær mörgu goðsagnir og for-
dómar sem fjallað er um í bækl-
ingnum ýta ærlega við lesandanum
varðandi eigin ranghugmyndir og
fordóma. Einnig era þar gagnlegar
upplýsingar um það hvað beri að
gera ef grunur vaknar eða bam
segir okkur frá sifjaspellum.
I bæklingnum eru greinargóðar
upplýsingar um réttarfarslega
meðferð sifjaspella á íslandi. Við
þann lestur kemur margt ótrúlegt
í ljós sérstaklega þegar það er
haft í huga að núgildandi greinar
í almennum hegningarlögum sem
taka til kynferðislegs ofbeldis á
bömum eru nýlega endurskoðaðar
og gengu í gildi vorið 1992.
— Sönnunarbyrðin hvílir hjá
ákæravaldinu. Standi orð
ákærða gegn vitnisburði barns
og engin sönnunargögn önnur
styðja framburð þess, eru litlar
líkur á að málið komi til dóms.
Algengast er að börn beri ekki
líkamlega áverka eftir siíja-
spell, sjaldnast era vitni að þeim
og oftast neita ofbeldismennirn-
ir sakargiftum. Á þessu má
m.a. sjá hve sönnunarbyrðin í
sifjaspellsmálum er fjarstæðu-
kennd.
— Barn og aðstandendur þess
missa allt forræði yfir sifja-
spellsmáli þegar málið er kært.
Barnið verður vitni í eigin máli
og réttarstaða þess í samræmi
við það.
— Barn og aðstandendur þess fá
ekki, og eiga ekki rétt á að fá,
vitneskju um hvort og á hvaða
forsendum málið kunni að verða
fellt niður. Upplýsingar um
gang málsins fást því aðeins
að aðstandendur beri sig sjálfir
eftir þeim.
— Meðaltímalengd frá kæru til
dóms eru rúmlega tvö ár.
— Barn og aðstandendur þess,
sem kæra sifjaspell, fá enga
lögfræðilega aðstoð eða ráðgjöf
á vegum réttarkerfísins og
verða því að standa straum af
þeim kostnaði sjálf.
Það er með ólíkindum að lögin
skuli vera nýlega endurskoðuð
m.a. vegna þess mikla skilnings-
leysis, hroka og niðurlægingar sem
þau endurspegla.
í bæklingnum um nauðgun er
fj allað um nauðganir og afleiðingar
þeirra, málsmeðferð í kærðum
nauðgunarmálum og í báðum
bæklingunum er gerð grein fyrir
þjónustu og starfsemi Stígamóta.
Allar mannverar þarfnast ör-
yggis, ástar, hlýju og virðingar til
að vaxa og þroskast eðlilega. Öll
leitum við eðlislægt eftir blíðu og
snertingu þeirra sem okkur þykir
vænt um og treystum og erum fús
að endurgjalda á sama hátt. Þessi
heilbrigða þörf á aldrei, undir nein-
um kringumstæðum, neitt sameig-
inlegt með kynferðislegu ofbeldi.
Kynferðislegt ofbeldi er alltaf
glæpur sem kemur öllum við. Ger-
endur geta aldrei flokkast undir
annað en glæpamenn, sem í krafti
valds og stöðu ráðast á þá sem
liggja vel við höggi.
Höfundur er hjúkrunarfræðingur.
Eiður Guðnason
„Ég er stoltur af þeirri
ákvörðun að hafa skip-
að Magnús Jóhannes-
son ráðuneytisstjóra
umhverfisráðuneytis-
ins. Það var eftir á að
hyggja einhver besta
ákvörðunin sem ég tók
meðan ég gegndi starfi
umhverfisráðherra.“
ið andstæðar heilbrigðum við-
skiptaháttum og almennu viðskipt-
asiðferði.
Höfundur er alþingismaður og
fyrrverandi umhverfisráðherra.
Hátt reitt til höggs
eftirEið Guðnason
Formaður Alþýðubandalagsins,
Ólafur Ragnar Grímsson, reiðir
stundum hátt til höggs. Oftar en
ekki eru högg hans þó vindhögg —
klámhögg. Hann hefur í blaða-
greinum að undanfömu gagnrýnt
þá embættisgjörð mína að gera
Magnús Jóhannesson siglinga-
málastjóra að ráðuneytisstjóra í
umhverfísmálaráðuneytinu. Raun-
ar era tíu mánuðir síðan Magnús
tók við embætti ráðuneytisstjóra
og er því gagnrýni Ólafs Ragnars
nokkuð seint fram komin og hann
raunar sá eini sem mér vitandi
hefur gagnrýnt þessa ákvörðun.
í lögum um Stjórnarráð íslands,
14. gr., er ráðherra „heimilt að
kveðja sér til aðstoðar, meðan hann
gegnir embætti, mann utan ráðu-
neytis“. Þar segir ekkert um að
sá starfsmaður skuli ófrávíkjan-
lega vera pólitískur trúnaðarmaður
ráðherra. Ekki orð um það í lögun-
um. Samkvæmt þessari heimild réð
ég Magnús Jóhannesson þáverandi
siglingamálastjóra mér til aðstoðar
í umhverfísráðuneytinu sumarið
1991. Fékk hann ieyfi frá starfí
siglingamálastjóra til þess að
starfa í umhverfisráðuneytinu.
Fann ég fljótt að þessi ráðstöfun
masltist vel fyrir.
Ég réð Magnús Jóhannesson til
þessa starfs á faglegum granni þar
sem ég vissi að hann hafði víðtæka
reynslu sem embættismaður með
sérþekkingu á málefnum, sem
varða mengun sjávar og alþjóða-
samstarf á þeim vettvangi. Hann
hafði einnig gegnt stjómunarstörf-
um um langt skeið. Það var stefna
mín í umhverfísráðuneytinu að
leggja sérstaka áherslu á baráttu
gegn mengun sjávar og að gera
Islendinga enn virkari í þeirri bar-
áttu á alþjóðavettvangi. Því var
reyndar gaukað að mér um þær
mundir að Magnús Jóhannesson
væri sennilega flokksbundinn í
öðrum stjórnmálaflokki en Alþýðu-
flokknum. Það var ekki mitt mál.
Það var hans mál.
Þegar svo Magnús Jóhannesson
var meðal umsækjenda um starf
ráðuneytisstjóra í umhverfisráðu-
neytinu sl. haust varð það niður-
staða mín að vel athuguðu máli
að úr hópi hæfra umsækjenda
væri hann hæfastur. Við það hafa
ekki verið gerðar athugasemdir
fyrr en formaður Alþýðubanda-
lagsins ryðst nú fram á ritvöllinn
og fer þar að venju í málflutningi
á vit þess sem einna verst er í ís-
lenskri stjórnmálaumræðu á þess-
ari öld. Það kemur ekki á óvart.
Nú þykir mér líklegt, að formað-
ur Alþýðubandalagsins svari þess-
um greinarstúf með hefðbundnum
skætingi og útúrsnúningi. Ég átti
síðast orðastað við hann í fyrra
er hann fór með himinskautum í
hneykslan á viðskiptasiðferði
þeirra manna er jafnan stofnuðu
ný fyrirtæki á rústum gjaldþrota
og taldi slíkt glæpsamlegt. í stuttri
blaðagrein benti ég honum þá í
allri hógværð á hlutverk hans og
annarra forystumanna Alþýðu-
bandalagsins í útgáfusögu Þjóðvilj-
ans, þar sem hvert gjaldþrotið
hafði rekið annað. Svörin voru
skætingur einn. Svipað gerist sjálf-
sagt núna.
Raunar er umræðan öll um þess-
ar mundir af hálfu þeirra Alþýðu-
bandalagsmanna með ólíkindum.
Þannig segir þingmaður Alþýðu-
bandalagsins Hjörleifur Guttorms-
son í Pressunni 19. ágúst orðrétt
um fyrirhugað starf Björns Friðf-
innssonar hjá EFTA og leyfi hans
frá starfi ráðuneytisstjóra: „Senni-
lega á tvöföldum launum, án þess
þó ég viti þaff'. (Leturbr. mín.)
Ég bið lesendur að lesa þessa setn-
ingu aftur og íhuga hvað þingmað-
urinn segir. Gróa á Leiti er ekki
aldeilis dauð, heldur lifír góðu lífi
með Iögheimili í Alþýðubandalag-
inu.
Að lokum þetta: Ég er stoltur
af þeirri ákvörðun að hafa skipað
Magnús Jóhannesson ráðuneytis-
stjóra umhverfisráðuneytisins. Það
var eftir á að hyggja einhver besta
ákvörðunin sem ég tók meðan ég
gegndi starfi umhverfisráðherra.
Það hef ég fengið rækilega stað-
fest innanlands og utan. Skoðanir
Ólafs Ragnars Grímsosnar breyta
þar engu um. Hans vegna vona
ég hinsvegar, að hann eigi ekki
eftir að lesa svart á hvítu að ýms-
ar ákvarðanir hans er hann gegndi
embætti fjármálaráðherra hafi ver-