Morgunblaðið - 19.09.1993, Blaðsíða 11

„9P
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. SEPTEMBER 1993
11
■ „Vid viljum ekki hækka heildarskatlbyróina . . .
Þannig hefói ekki verió unnió, hefóum vió ekki
verió hér í sljórnarráóinu.u
mínu viti. Fyrir flokk með 10% atkvæða, gagn-
vart flokki sem að jafnaði hefur um 40% at-
kvæða, er mjög freistandi að taka mál af
þessu tagi og reyna að gera stóra flokkinn
tortryggilegan. Þótt hann fái ekki nema brot
af því fylgi, sem hinn flokkurinn hefur, vegur
það þungt hjá minni flokknum og hann getur
fallið í freistingu.
Styrkur íslenzka flokkakerfisins er sá, að
þar hefur verið einn sæmilega stór flokkur,
sem hefur talið sér skylt að leita sátta og jafn-
vægis. Hugtakið stétt með stétt hefur nefni-
lega verið grundvallarhugtak í Sjálfstæðis-
flokknum. Við gætum aldrei talað með sömu
lítilsvirðingu til stéttar eins og bændastéttar-
innar, þótt hún sé fámenn, eins og Alþýðuflokk-
urinn leyfir sér að gera. Það myndi stríða
gegn þessari samkenndarhugsjón Sjálfstæðis-
flokksins að etja stéttum þannig saman. Ég
er sannfærður um að slíks flokks er þörf.
En nvað nSfúr gSrZ-t bjnum megin. Þar eru
félagshyggjuflokkarnir dinglandi, nánast með
sömu stefnuna í flestum málum en þurfa þó
hver um sig að sýna einhveija sérstöðu. Spurn-
ingin er miklu frekar sú hvort þessar breyting-
ar; hrun Sambandsins og hrun Sovétríkjanna,
séu ekki tilefni til að þessir flokkar komi sér
nú saman í eina sæng og hætti að vera með
þessi látalæti. Það er miklu eðlilegri spurning
en sú, hvort Sjálfstæðisflokkurinn eigi að
klofna. Hvergi annars staðar er spurt hvort
flokkurinn, sem hefur unnið hugmyndastríðið,
eigi að draga upp uppgjafarfánann. Það era
miklu frekar hinir, sem hafa tapað stríðinu,
sem eiga að endurmeta grandvöll sinn. Þetta
þýðir-ekki að sjálfstæðismenn eigi að hreykja
sér og segja: Við höfðum rétt fyrir okkur,
meira þurfum við ekki. Sjálfstæðishugtakið,
sem við byggjum tilvera okkar á, hefur þró-
azt. Á sínum tíma var meginhlutinn af því
hugtaki sjálfstæði landsins og endanlegt full-
veldi. Síðan hefur það breytzt í sjálfstæði ein-
staklinga. Við teljum að grandvöllurinn að því
felist í ákveðnum viðhorfum, en ekki patent-
lausnum. Þessi þáttur mun fá aukið vægi, en
um leið munu menn leggja nýja áherzlu á fyrra
gildið, um sjálfytæði þjóðar. Menn þurfa að
hugsa um það upp á nýtt í þessari veröld, sem
hefur skroppið saman.
Ég hef því trú á að tilverugrundvöllur Sjálf-
stæðisflokksins sé sterkur og jafnvel sterkari
en oftast áður. Þeir, sem tala um að flokkakerf-
ið sé að riðlast og eigi að riðlast, era ekki sízt
einstaka menn, sem hafa dottið upp fyrir og
hrokkið út af framabraut í Sjálfstæðisflokknum
og una því ekki. En þeir hafa ekki lög að
mæla.“
Uppákomur móti ekki stcfnu
— En er ekki ein helzta ástæða þess að
kenningar af þessu tagi hljóta hljómgrann hjá
ýmsum sú, að Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki
haft framkvæði að því að fínna leiðir til að
sætta til dæmis sjónarmið neytenda og bænda,
kvótaeigenda og annarra?
„Hvað fyrra atriðið varðar, var það einmitt
innan Sjálfstæðisflokksins, og það sýnir styrk
þessa flokks, sem neytendur og bændur náðu
samstöðu um það með hvaða hætti þeir vildu
laga sig að framtíðnni. Það er sátt um það í
Sjálfstæðisflokknum að landbúnaðurinn mun
laga sig að þörfum neyzlunnar. Það er einnig
sátt um að bændur fái ákveðinn aðlögunartíma
í því sambandi. Sjálfstæðisflokkurinn hefur
fylgt því fast fram að ekki verði lagður steinn
í götu frjálsra viðskipta, til dæmis í GATT.
Þvert á móti höfum við sagt við bændur að
þeir verði að búa sig undir aukið fijálsræði.
En það er fáránlegt að láta einhveija uppá-
komu, eins og innflutning Hagkaups á skinku
og það að því sé haldið fram að innflutningslög-
um hafí verið breytt í plati haustið 1992 án
þess að segja frá því, breyta eðli landbúnaðar-
stefnunnar. Hins vegar hefur tekizt, og það
finnst mér óskammfeilið, að sýna fram á að
þar sem Sjálfstæðisflokkurinn vilji halda þau
sjónarmið í heiðri, sem samið hefur verið um,
sé hann í raun að reyna að viðhalda hér
óbreyttu ástandi í landbúnaði. Því er langt
íjarri. Enginn treystir Alþýðuflokknum í land-
búnaðarmálum, og þess vegna er hann ófær
um að ná nokkurri sátt um þau. Þetta vita
allir og líka Alþýðuflokkurinn sjálfur. Hann
getur gert okkur tortryggilega gagnvart neyt-
endum og þar fram eftir götunum, en hann
getur ekki leyst málið. Það getur hins vegar
Sjálfstæðisflokkurinn, af því að hann hefur
náð sátt innan sinna raða.“
— Þú segir að á vettvangi Sjálfstæðisflokks-
ins hafi menn leitazt við að ná sáttum um
grundvallaratriði. Má ekki setja spumingar-
merki við þær sættir? Sjálfstæðisflokkurinn
hefur í meira en sextíu ár litið á sig sem breið-
fylkingu borgaralegra afla, og var stofnaður
sem bandalag borgara gegn stéttaflokkunum.
Nú virðist hins vegar margt benda til að hann
sé fremur bandalag nokkurra stétta eða sér-
hagsmunahópa, fremur en heildarsjónarmiða.
Menn segja sem svo að flokkurinn sé málsvari
séreignar á kvóta en ekki þjóðareignar á físki-
miðum, fulltrúi verzlunarstéttar en ekki kaup-
enda, bændastéttar en ekki neytenda og jafn-
vel eyðenda skattpeninga fremur en greið-
enda. Getur ekki verið að þetta sé að grafa
undan Sjálfstæðisflokknum sem fjöldaflokki?
Það er bent á að ráðherrar flokksins taki af-
stöðu með landbúnaðinum en ekki neytendum.
Það er bullandi ágreiningur um stefnuna í sjáv-
arútvegsmálum og þar hafa sjálfstæðismenn
ekki náð saman. Getur til dæmis það fyrir-
komulag á sjávarútvegsmálum, sem byggir á
Þróunarsjóði sjávarútvegsins, orðið endanleg
lausn?
„Eins og ég sagði, hefur Sjálfstæðisflokkur-
inn beitt sér fyrir því í landbúnaðarmálum að
sjónarmið neytenda muni vega þyngra í fram-
tíðinni. Á hinn bóginn hefur Sjálfstæðisflokkur-
inn aldrei viljað ganga þá leið, sem sumir hafa
prédikað, að leggja niður íslenzkan iandbúnað.
Engri þjóð dettur slíkt í hug. Það er ákveðið
öryggisatriði að hafa grundvallarlandbúnað í
landinu. Allar þjóðir gera ráð fyrir að slíkt
fyrirkomulag þurfí að styrkja. Við höfum styrkt
það heldur meira, en þó ekki mikið meira, en
aðrar þjóðir. Við erum að ná ákveðnum jöfnuði
í þeim stuðningi á síðustu tveimur áram og
það eiga menn að meta. Engum dettur í hug
að leggja niður innlendan landbúnað, nema
kannski einhveijum í Alþýðuflokknum og Jón-
asi Kristjánssyni. En það eru öfl, sem ekki
munu móta stefnu neins staðar, því að þetta
er öfgastefna.
Það er rétt að átök hafa verið um sjávarút-
vegsmálin. Stjómarflokkarnir hafa náð sam-
stöðu um málið, sem raunar hafði ekki verið
búizt við- Menn töluðu um sjávarútvegsmálin
sem tímasprengju í stjórnarsamstarfínu. Hún
var afstillt og flokkamir náðu samkomulagi.
Kannski var hvorugur flokkurinn alveg sáttur
við það samkomulag, en samkom.ulag var það.
Við skulum líka gera okkur grein fyrir því að
það er margfalt erfiðara að gera grandvallar-
breytingar í atvinnugrein eins og þessari þegar
hún á jafnmikið undir högg að sækja og núna.
Þegar menn vora að tala saman fyrir tveimur
áram datt engum í hug að nú yrði þorskitvót-
inn kominn úr 350 þúsund tonnum niður í 150
þúsund tonn. Ég hugsa að mönnum hefðu
bara fallizt hendur fyrirfram, hefðu þeir séð
fyrir að þeir ættu að ganga í gegnum það.
En menn hafa gengið í gegnum það og era
að standa það af sér. Það er dálítið merkilegt.
Ég fullyrði að engin ríkisstjórn önnur — síst
þriggja flokka vinstri stjórn — hefði staðið
svona af sér. Engin.“
Flokksstarfiö setiö á hakanum
— Það er þekkt gagnrýni á Sjálfstæðisflokk-
inn meðal almennra flokksmanna að flokksfor-
ystan eigi erfítt með að koma sjónarmiðum
sínum á framfæri við flokksmenn og kjósend-
ur. Af hveiju hafa nýjar boðleiðir til kjósenda,
til dæmis í gegnum ýmsa fjölmiðla, ekki verið
nýttar betur?
„Það er enginn vafi á að þar hafa menn
verið klaufar. Menn hafa ekki lagað sig að
þeim veraleika að til að mynda Morgunblaðið,
sem áður studdi flokkinn mjög vel, hefur breytt
um afstöðu í þeim efnum, eins og blaðið hefur
auðvitað fullan rétt á. En forystumenn flokks-
ins — ekki sízt ég — hafa ekki haft lag á að
nýta sér aðra fjölmiðla með nægilega góðum
hætti. Þar þarf að bæta úr, það er ekki vafi.“
—Flokksstarf Sjálfstæðisflokksins hefur ver-
ið í lágmarki síðustu misserin. Engin málef-
naumræða virðist eiga sér stað innan flokksins
nema rútínuvinna fyrir landsfund. Það er eng-
in geijun í málefnalegri umræðu. Annað
flokksstarf hefur verið í lágmarki. Er þetta
ekki áhyggjuefni að þínu mati?
„Það er mikið til í þessu og umhugsunar-
efni fyrir okkur. Reyndar hefur það gerzt áður
að þegar flokkurinn er í ríkisstjórn færist
umræðan að nokkra leyti úr flokkskerfínu inn
í þingflokkinn og ráðherrahópinn og þrengist
þess vegna. Ég tók þátt í því sem ungur mað-
ur að gagnrýna forystumenn flokksins einmitt
fyrir að þetta gerðist. Þeir svöraðu líkt og ég
myndi svara í dag, að þeir væra á fleygiferð
að tala við menn alla daga, hafa samráð og
samband við flokksmenn. En þrátt fyrir að
vera allur af vilja gerður, rek ég mig á að það
er tiltölulega þröngur hópur manna, þegar upp
er staðið, sem ég hef samband við, kannski
tugir manna. Fyrir flokk, sem byggir á fylgi
þúsunda, er það vandamál.
Við höfum lent í miklum erfíðleikum og það
hefur tekið mikinn tíma frá forystumönnum
flokksins. Bæði formaður og varaformaður
flokksins era í mjög kreíjandi ráðherraembætt-
um við þessar aðstæður og það er enginn vafí
á að flokkstarfíð hefur setið á hakanum fyrir
vikið. Ég vænti þess að þegar nær dregur
tvennum kosningum, sveitarstjóma-. og þing-
kosningum, muni flokksstarfið fara af stað á
nýjan leik og að því verður unnið. En ég hygg
að þessi gagnrýni sé réttmæt, hvað varðar
fyrri hluta kjörtímabilsins."
— Margir almennir flokksmenn kvarta und-
an því að hafa fá tækifæri til að koma sjónar-
miðum sínum á framfæri við flokksforystuna.
Sú gagnrýni heyrist sömuleiðis að flokksforyst-
an sé búin að byggja sér eins konar sprengju-
byrgi jámanna og skilgreini flesta utanaðkom-
andi sem varasama aðila. Hvað segir þú um
þessa gagnrýni?
— „Þetta hef ég ekki heyrt, en þetta er líka
mjög hefðbundin túlkun á stöðu flokksform-
annsins. Ég man eftir því sem ungur maður,
hvernig var taiaö iil uæiTiÍS UIH Bjarna Bene-
diktsson, að ég tali nú ekki um Geir Hallgríms-
son, sem átti bara að tala við fjóra eða fimm,
eins og stundum heyrðist sagt. Þetta var auð-
vitað bábilja og vitleysa og ég hygg að þessir
tveir forystumenn hafí ekki verið þeirrar skoð-
unar að þeir vildu hafa eintóma jámenn í kring-
um sig. Þannig er ekki heldur með mig. Sá
hópur, sem ég umgengst mest, lætur mig heyra
mð þegar hann telur að ég sé á röngu róli,
sem iðulega er talið. Ekki vantar heldur gagn-
rýni annars staðar úr þjóðfélaginu, þannig að
hún kemst mjög vel til skila, hvort sem manni
fínnst hún sanngjörn eða ósanngjörn. Senni-
lega er hún oftar sanngjörn, en stundum er
hún ósanngjöm."
Vcröur aö taka miö af miö|unni
— Höldum áfram að vitna í gagnrýnisradd-
ir á flokksforystuna. Er það tilfellið að erfítt
sé að festa hendur á stefnu Sjálfstæðisflokks-
ins í seinni tíð vegna þess að flokksforystan
hafí sjálf ekki fastmótaða stefnu eða skýra
pólitíska sýn? Fyrir hvað stendur núverandi
forysta Sjálfstæðisflokksins? Hver er hennar
pólitíska sannfæring?
„Andstæðingamir hafa haldið því fram, og
reyndar einstaka sjálfstæðismenn, að fijáls-
hyggjumennimir hafí náð tökum á flokknum.
Mig minnir að Steingrímur hafi kallað mig
eitthvað í ætt við sjóðvitlausan fijálshyggju-
mann. Á hinn bóginn er eðli. flokksins með
þeim hætti að formaður flokksins getur ekki
látið sín sjónarmið ein ráða ferðinni. Hann
verður að taka nokkurt mið af því hvar miðjan
í flokknum liggur hveiju sinni. Þótt hann leiði
flokkinn, verður hann jafnframt að gæta þess
að ganga ekki á svig við stóran hluta flokks-
ins. Það era örlög formanns á hveijum tíma,
og líka örlög forsætisráðherra í stjórnarsam-
starfí. Hann getur ekki leyft sér að taka alger-
lega mið af stefnu Sjálfstæðisflokksins, ef
hann er úr Sjáifstæðisflokknum, heldur verður
hann að reyna að fara bil beggja. Það hef ég
gert í þessu stjómarsamstarfi. Stundum hef
ég verið vændur um að taka of mikið mið af
hagsmunum og sjónarmiðum kratanna. Það
fæ ég iðulega að heyra hjá þingbræðrum mín-
um. Þess vegna þykir mér ósanngjamt hvem-
ig Alþýðuflokkurinn kemur fram í skinkumál-
inu svokallaða og ég tel að hann standist ekki
freistingar. Hann telur að hægt sé að gera
Sjálfstæðisflokkinn tortryggilegan hjá neyt-
endum hér í Reykjavík, þar sem ég er fyrsti
þingmaður. Það er veikleikamerki að standast
ekki freistingar, en það er skiljanlegt rnerki."
— I framhaldi af síðustu spurningu — nú
stendur landsfundur Sjálfstæðisflokksins fyrir
dyrum í haust. Munt þú, sem flokksformaður,
leggja áherzlu á eina útkomu fremur en aðra
í málefnastarfi landsfundarins. Hvaða mál tel-
ur þú að mikilvægast sé að nái þar fram að
ganga?
„Landsfundurinn mun ekki snúast um neitt
eitt mál, enda hefur það aidrei verið svo. Ég
held hins vegar að það sé mikilvægt fyrir okk-
ur að skynja okkur sjálf á nýjan leik, þegar
við höfum verið í stjórnarsamstarfi í tvö ár.
Ég lagði áherzlu á það þegar ég gaf kost á
mér til formanns fyrir tveimur árum, að áhrif
flokksins í stjómmálum hefðu verið of lítil.
Honum var hent út úr stjómarráðinu með
mjög ógeðfelldum hætti, niðurlægjandi hætti
fyrir flokkinn að mínu viti, svo ekki sé dýpra
í árinni tekið. Ég taldi nauðsynlegt að flokkur-
inn yrði í stjórn, og helzt í forystu í þeirri stjóm,
eftir þær kosningar sem vora framundan. Það
gekk eftir. Aðeins tveimur mánuðum síðar var
flokkurinn kominn í stjórnarforystu. Ég tel að
í þeirri stjóm hafi flokkurinn í meginatriðum
fylgt fram sjónarmiðum sínum, gagnvart
skattamálum, efnahagsmálum í heild, stefn-
unni varðandi ríkissjóðshallann þótt ekki hafi
allt gengið eftir vegna þess að tekjur hafa
tapazt. Það hefur átt sér stað gríðarlegur
sparnaður, meðal annars hefur ársverkum hjá
ríkinu fækkað veralega, sem er árangur sem
ekki hefur náðst áður. Þess háttar stefnumið
hafa náðst fram, þótt annað hafí kannski geng-
ið hægar.
Við þurfum að ná sáttum, og ég vona að