Morgunblaðið - 19.09.1993, Qupperneq 28

28
MORGUNBLAÐIÐ MIIMNINGAR SUNNUDAGUR 19. SEPTEMBER 1993
Sigmjón M. Jónas
^son - Minning
Ég man það eins og það hefði
gerst í gær. Þó eru 40-50 ár síðan
það gerðist. Ég var staddur á norð-
lensku hestamannamóti og spjallaði
þar við tvo kunningja mína. Þá kom
þar aðvífandi ungur og hvatlegur
maður. Sá teymdi gráan hest. Hann
stoppaði um stund hjá okkur og átti
við okkur orðaskipti. Skyndilega
setti hann tauminn upp á makka
hestsins og sveiflaði sér á bak án
þess að stíga í ístaðið. Um leið og
hann hleypti brott leit hann til okkar
glaðbeittur á svip um leið og hann
sagði: „Svona ríða Skagfirðingar."
„Hver var þetta?“ spurði ég. „Veistu
það ekki?“ spurði annar þeirra hissa.
„Þetta er hann Dúddi frá Skörðugili
í Skagafirði." Síðan hefur fundum
okkar Dúdda oft borið saman og
satt best að segja verður Skagafjörð-
ur svipminni núna þegar Dúddi er
allur og hans hvellandi hlátur hættur
að enduróma um byggðir þar nyðra.
Það var dæmigert að Dúddanafn-
ið skyldi fylgja honum til æviloka.
Flestir losna við gælunafn æskuár-
anna þegar aldurinn færist yfir en
öllum fannst sjálfsagt að nota
Dúddanafnið þó að virðulegur öld-
ungur ætti í hlut. Svo vel tókst hon-
- um að halda sér ungum.
Síðar vorum við ferðafélagar á
nokkrum þeim hestamótum sem eig-
endur íslenskra hesta héldu víðsveg-
ar um Evrópu. Þar var Dúddi eins
og ætíð hinn glaði og góði ferðafé-
Iagi. Fátt eitt af því sem fyrir augu
og eyru bar á þeim samverustundum
verður rakið hér en þó get ég ekki
stillt mig um að nefna dæmi: A ferð
um Danmörku nutum við ágætrar
stjórnar Agnars Guðnasonar ráðu-
nautar. Hann er gleðimaður mikill
___og teymdi gjarnan samferðafólk sitt
á dansleik ef svo bar undir. Við hjón-
in vorum löt við að sækja þær sam-
komur, enda kom það ekki að sök
því að þeir ferðafélagar okkar, Dúddi
í Skörðugili og Alli, sem löngum var
kenndur við Korpúlfsstaði, mættu
gjaman að góðbænda sið fyrstir að
morgunverðarborði og ræddu gjarn-
an atburði næturinnar. Öðrum
fannst mjög merkilegt að sjá hvem-
ig Danir héldu um dömur sínar í
dansi. Stúlkan spennti greipar aftan
við háls herrans en hann hélt báðum
höndum undir rasskinnar hennar!
Hinn greindi líka frá því er fyrir
sjónir bar þegar þeir félagar héldu
heimleiðis. Þá sáu þeir ungan mann
kveðja skvísu sína. Hún var smávax-
in en hann ákaflega stór. Áttu þau
því í erfíðleikum með að kyssast.
Úr anddyrinu þar sem þau voru lá
allbrattur stigi upp á næstu hæð.
Herrann tók nú dömuna og setti upp
í fjórðu tröppu og nú gátu þau kysst
að vild!
Þegar við komum til Kaupmanna-
hafnar kom til fundar við okkur
ungur maður á vegum ferðaskrif-
stofunnar sem skipulagði ferð okk-
ar. Manntetrið hélt víst að íslenskir
hestamenn væru mikið fyrir gleð-
skap og sopann og var búinn að
skipuleggja för á helstu öldurhús
borgarinnar. í þessum hópi vom
nokkrir við aldur sem ekki höfðu
fyrr komið til Kaupmannahafnar.
~ ’Ég vissi að þetta fólk fýsti ekki að
eyða kvöldinu við dans og drykkju
og bauðst því til sem hagvanur í
Kaupmannahöfn að gerast leiðsögu-
maður þeirra sem vildu fremur fram
í Tívolí um kvöldið. Það var allstór
hópur sem mér fylgdi. Við keyptum
okkur inn og tókum okkur sæti á
útiveitingastað og pöntuðum okkur
mat. Meðan við biðum eftir af-
greiðslu stóð Dúddi upp, lyfti vasa-
fleygnum og tók lagið með sinni léttu
og fögru tenórrödd. Vissum við ekki
fyrr til en konan sem átti veitinga-
*nistaðinn birtist í fylgd tveggja belj-
aka. Gripu þeir í axlir Dúdda og
hugðust fleygja honum út. Ég þurfti
á aliri minni dönskukunnáttu að
halda og samningalipurð til þess að
koma í veg fyrir að Dúdda væri
fleygt á dyr enda sagði ég henni að
þannig skemmtu íslenskir hesta-
menn sér. Dúddi sá hins vegar mann
**og tvö börn við hlið konunnar sem
hulinn voru sjónum okkar hinna.
Sagði hann að þau hefðu látist á
stríðsárunum og vorkenndi hann
vesalings konunni. Þannig sá hann
ýmislegt sem öðrum var hulið.
Nú eru nærri tvö ár síðan ég kom
síðast að Skörðugili. Þá heimsótti
ég Dúdda og naut hans frábæru
gestrisni að vanda. Ég sagði honum
að vinur minn og nágranni, Þórður
Tómasson, væri væntanlegur á
næstunni í heimsókn til Skagafjarð-
ar. Tók hann loforð af mér að fá
Þórð til að líta inn hjá sér þegar
hann kæmi norður. „Ég lofa því upp
á æru og trú að nefna ekki hross,“
sagði Dúddi enda Þórður ekki hesta-
maður svo að vitað sé. Við það stóð
hann og nutu báðir stundarinnar er
fundum þeirra bar saman.
Dúddi var söngmaður góður og
langa ævi félagi í karlakórnum
Heimi í Skagafirði. Fór hann all-
margar söngferðir með kórnum inn-
anlands og til útlanda. Eitt sinn
komu þeir kórfélagar að Skógum
og sungu með okkur Þórði. Það var
ógleymanleg stund. Vildu þeir ólmir
fá mig sem leiðsögumann með sér
til Hornafjarðar en ég baðst undan
þeirri vegsemd þar sem ég ráðgerði
ferð þangað austur síðar í sömu viku
með sýslunefnd Rangárvallasýslu.
Varla verð ég þó svo gamall að ég
iðrist þess ekki enda Skagfirðingar
orðlagðir gleðigjafar.
En nú þegar Dúddi er allur votta
ég ekkju hans, börnum þeirra og
öðrum ættingjum virðingu og þökk.
Hans er gott að minnast.
Albert Jóhannsson.
„Sæll frændi, það er fagurt í dag.“
Ávarpið hljómaði hátt, skýrt og
ákveðið, um leið og komandi nálgað-
ist. Fasið leyndi sér ekki. Maðurinn
léttur í spori, bar hátt, grannur og
hávaxinn, hraðfari utan og ofan tún-
ið, nokkru ofar Miðhúsanna á Hall-
dórsstöðum.
Hann talaði til mín sem ég fullorð-
inn væri, og ég smádrengurinn fann
strauma lífsins og gleðinnar streyma
frá þessum frænda mínum. Frá þess-
ari stundu spunnust þræðir vináttu
og virðingar sem aldrei rofnuðu, þó
að langt gæti orðið milli samfunda.
Þau vináttubönd er Dúddi frændi
minn hnýtti við sitt samferðafólk
voru sterk og haldgóð. Það var
margt sem tengdi okkur saman, sér-
staklega á mínum bams- og ung-
ljngsárum. Við vorum sveitungar.
Ég í sveit hjá Gunnlaugi bróður
Dúdda og ungur eignaðist ég vináttu
Steinunnar móður þeirra. Við deild-
um herbergi sumarpart í Hátúni.
Síðari hluta ævi sinnar bjó Steinunn
á Amtmannsstígnum í Reykjavík og
þangað lágu leiðir margra Skagfirð-
inga, ættingja og vina. Þar var ég
aufúsugestur. Steinunn var mikil
ættmóðir, til hennar lágu allir þræð-
ir í gleði og sorg.
Dúddi erfði augljóslega marga
sína góðu kosti frá móðurinni. Faðir
hans var löngu látinn er ég kom til
sögu, en hann var úr hópi hinna
kunnu Keflavíkursystkina í Hegra-
nesi.
Dúddi bjó allan sinn búskap á
Syðra-Skörðugili, ásamt konu sinni,
Sigrúnu Júlíusdóttur, börnum og síð-
ar dóttur og tengdasyni.
Dúddi tók við Skörðugili er afi
minn og faðir hættu þar búskap, en
áður hafði langafi minn búið þar frá
því á öldinni sem leið. Já, það var
því margt sem tengdi okkur saman.
Siguijón Jónasson á Syðra-Skörð-
ugili, hinn eini sanni „Dúddi á Skörð-
ugili“, var landskunnur hesta- og
gleðimaður. Raunar skagfirskur hér-
aðshöfðingi gleðinnar og gáskans,
þó alvörumaður, nefndur í sömu
andrá og hestamennska og gæðing-
ar, söngur og stemmur. Dúddi var
elstur hinna þekktu systkina sem
kennd eru við Hátún á Langholti.
ÖIl þekkt fyrir dugnað og myndar-
skap.
Það atvikaðist svo að faðir minn
og Dúddi, drengirnir frá Skörðugili,
Iágu saman á Sjúkrahúsi Skagfirð-
inga síðustu vikurnar.
Dúddi, haldinn ólæknandi sjúk-
dómi, mætti örlögum sínum af miklu
æðruleysi og bjartsýni. Þakklátur
fyrir lífsgjafirnar í fögru héraði.
Hann fór mikið sjúkur af sjúkrahús-
inu í sjónvarpsviðtal hjá Olöfu Rún
Skúladóttur. Slíkt gera engir meðal-
menn. Þátturinn tekinn árum of
seint. Þó eitthvert besta sjónvarps-
efni sem komið hefur úr Skagafirði.
Dúddi andaðist örfáum stundum
eftir að þátturinn með honum var
sýndur í sjónvarpinu.
Hann lauk ævinni í sömu and-
ránni og hann gladdi alla Skagfirð-
inga og fjölmarga landsmenn. það
var honum líkt að kveðja sína sam-
tíð með þessum hætti. Svanasöngur
Dúdda, óður manns sem var einstak-
ur í sinni röð eins og allt hans líf.
Hann ávarpaði mig ævinlega með
sama hætti og getur í upphafi þess-
arar greinar. Það eru mikil forrétt-
indi að hafa átt slíkan mann að
frænda og sveitunga.
Frænda minn kveð ég eins og um
var samið, með hestaskál, og verð
ekki á bílnum þann daginn.
En lokakveðjan verður eins og
upphafið. Því að allt upphaf hefur
endi. „Vertu sæll frændi.“
Hörður Ingimarsson.
Það var samdóma álit allra þeirra
leiðangursmanna sem reistu yfír
landið á seinni hluta 18du aldar,
þeirra Harboes, Sveins Pálssonar,
Eggerts og Bjarna, að af landsmönn-
um væru Norðlendingar glaðværast-
ir og meðal norðanmanna skæru
Skagfírðingar sig einkum úr fyrir
fijálslyndi, lífsgleði og heims-
mennsku í landi þar sem fólk skreið
inn í sig af hræðslu og feimni ef
ókunnugir riðu í hlað. Þennan létt-
lyndisbrag Skagfirðinganna töldu
þeir stafa af tíáum ferðalögum
þeirra, þeir væru mikið á ferðinni,
karlmenn færu flestir suður í verið
á vetrum en sætu þeir heima, væru
ferðir á milli bæja og í nálægar sveit-
ir tíðar; það væri einhver órói í þessu
fólki sem gerði það að verkum að
það tylldi illa heima hjá sér og vildi
helst vera á stöðugri yfirreið. Afl
minn, Siguijón Markússon Jónasson,
var af þessari skagfirsku gerð, í
honum var órói og rík ferðafýsn.
Jafnvel daglega fór hann af stað til
að hitta menn, stoppa, bjóða mola
eða tóbak, segja nokkur orð og ijúka
síðan til næsta staðar, til næsta
manns; það virtist aldrei vera neitt
tiltökumál fyrir hann að skreppa af
bæ, í önnur héruð eða þess vegna
til útlanda. Þessi órói birtist einnig
í venjulegum samræðum; hann tók
upp eitthvert umræðuefni og skipti
síðan um í miðjum klíðum með
snöggri spurningu eða athugasemd
sem virkaði eins og hálfvitagangur
á ókunnuga og gat gert þá klumsa,
enda var leikurinn líklegast gerður
til þess að beina efninu annað, hann
hafði litla þolinmæði fyrir það sem
hann hafði ekki áhuga á sjálfur.
Jafnvel svefn hans var lýsandi fyrir
þessa kviku lund, hann átti það til
að sofna þar sem hann sat, með
opin augu líkt og hann starði enn
út um gluggann eða á viðmælanda
sinn og hafði ef til vill verið að enda
við að segja eitthvað en var skyndi-
lega horflnn burt úr samræðunum
og inn í svefninn, líkt og hann ætl-
aði ekki að hafa þar langa vidvöl,
hann ætlaði aðeins rétt að skreppa
og koma um leið aftur.
Ég held að hann hafi hugsað
meira um hross en flest annað. Hann
lifnaði við um leið og það var farið
að tala um hesta og minni hans og
þekking á hrossum voru að ég held
með afbrigðum, þetta var hans sér-
grein eins og nú er sagt. Þetta var
svo sem engin furða þegar þess er
gætt að sjálfsagt er engin skepna,
né nokkur annar hlutur, sem er jafn
nátengdur þessu róti, þessari þörf
fyrir að vita af sér sjálfum lifandi
meðal manna, og hesturinn. Hrossa-
maðurinn vill vera fijáls til að ríða
á hvað sem er, hann vill fara beint
yfir árnar, á ská yfir fjöll, sneiða
hjá óþarfa krókum og sjálfsagt voru
hinar óteljandi ferðir hans inn í
Vesturfjöllin hvorttveggja skemmt-
un og skylda, þar gat hann riðið
óhindraður um skörð og dalverpi sem
hann þekkti betur en flestir aðrir.
Hrossastandið var meira en einfalt
liflbrauð, það var Iífið sjálft; það var
félagsskapur þess samfélags sem
snýst kringum þessar skepnur og
teygir anga sína út um allt land, inn
í allar stéttir þjóðfélagsins; það var
vitundin um að eiga góða hesta og
geta verið stoltur af þeim, því ef
ekki væri keppnin og metingurinn,
salan og kaupin hefði lífið á Skörð-
ugili líklegast verið hálf dauft að
hans mati, þar hefði líklegast verið
minna um gesti.
Umgengni Dúdda við ókunnuga
gat verið kostuleg. Það var ekki
aðeins að hann væri ófeiminn við
að hefja við þá samræður heldur gat
hann talað við þá um. fólk sem hann
þekkti, kennileiti og málefni eins og
viðmælandinn vissi nákvæmlega
hvað það væri sem hann væri að
tala um. Þeir léttlyndu tóku þessu
vel og hlógu að, svöruðu honum eft-
ir hendinni og það fór vel á með
þeim, en stundum sá maður fólk
standa orðlaust og stamandi án þess
að vita hvernig það ætti að koma
fram við svona mann, það vissi ekki
hveiju það átti að svara. Við í fjöl-
skyldunni gátum sagt ótal sögur af
þess háttar uppákomum þegar fram-
koma hans skildi menn orðvana eft-
ir og jaðraði vissulega á stundum
við fíflsku, en ég held að enginn
hafí tekið henni illa vegna þess hve
hrekklaus hún var og eðlileg. Ferða-
lög hans erlendis voru þannig enda-
laus uppspretta af slíkum sögum,
þegar hann réðst á ókunnugt fólk,
ávarpaði það á íslensku og upphóf
samræður sem gengu fyrir eitthvert
kraftaverk snurðulaust fyrir sig og
hann náði við það að eigin sögn jafn
góðu sambandi og við hvern annan
Islending. Eins og þegar hann rétti
betlara í Jerúsalem veskið sitt og
sagði: „Taktu það sem þú þarft,
góði.“ Þessi ofrausn varð betlaran-
um hins vegar um megn og hann
rétti afa veskið óhreyft aftur, líkt
og að við það að fá allar óskir sínar
uppfylltar hefði hann orðið hræddur
við þær og aðeins beðið um að halda
sínu gamla basli áfram.
Hann hafði mótað sér lífsskoðun
sem byggði á djúpri vissu um fram-
haldslíf og hulda vætti. Þessi lífs-
skoðun var ekki skipuleg eða ígrund-
uð á neinn .sérstakan hátt heldur
komin til af margháttaðri reynslu
hans af handanheiminum og sprottin
upp úr jarðvegi íslenskrar alþýðutrú-
ar. Með tímanum virðist sem tengsl
hans við hið yfirskilvitlega hafi orðið
svo sjálfsögð og eðlileg að það tók
því varla að minnast á þau öðruvísi
en í framhjáhlaupi. Hann blés því
aldrei út þessa reynslu sína, eins og
nú virðist orðið svo algengt, heldur
talaði hann um álfa og huldufólk,
framliðna, draumverur, miðilsfundi
og viðlíka hluti eins og þeir væru
algerlega sjálfsagður hluti af lífi
sérhvers manns. Eg held að sá upp-
rifni sótthiti sem virðist grípa svo
marga þegar þessi mál ber á góma
hafi verið honum framandi og sá
væmni, sífrandi tónn sem orðið „and-
legur“ hefur fengið á sig í millitíð-
inni hafi verið eitur í hans beinum.
Þannig var hann aldrei æstur prédik-
ari andlegra sanninda né maður rök-
ræðna um trú, því til þess að standa
í slíku þvargi var hann of viss í sinni
sök, hann þurfti ekki að sefja sjálfan
sig með hita og æsingi. Líkt og flest-
ir spíritistar, en það var hann upp
að vissu marki, var hann jafnframt
hallur undir kirkjuna, kirkjurækinn
og trúaður á hjálpræði hennar. Hann
var samt jafn viss um að það hjálp-
ræði gæti allt, eins verið fólgið í inn-
lifun sinni I handanheiminn og á
þann hátt var skoðun hans sjálf-
sprottin og ekki byggð á neinu sér-
stöku trúarkerfí heldur soðin saman
af honum sjálfum. En þessi kjölfesta
í andlegu lífi hans, þessi djúpa vissa
um handanheiminn og sú forlagatrú
sem tengdist henni átti líklegast
stóran þátt í hans léttu lund og þeirri
bjartsýni sem hann var svo kunnur
fyrir. Fólk sem þekkti hann eða
hafði haft af honum einhver kynni
minnist helst á þennan þátt í fari
hans þegar það vill lýsa honum. Það
minnist þess hve auðvelt honum var
að lyfta mönnum upp með orðum
sínum og smitandi kæti og víst gat
bjartsýni hans verið gefandi eins og
sagt er, hjálpað mönnum sem vildu
skola af sér áhyggjur og leiðindi í
áhyggjuleysi hans sjálfs, en hún var
of ójarðbundin til að hún gæti hjálp-
að þeim sem raunverulega þurftu á
leiðsögn eða ráðum að halda. Þegar
eitthvað bjátaði raunverulega á virt-
ist bjartsýni hans óraunhæf og jafn-
vel fáránleg, það var eins og hægt
væri að lækna öll mein með því einu
að líta á björtu hliðarnar. Með tíman-
um áttaði ég mig samt á því að
þetta var í samræmi við forlagatr-
úna, það skiptir ekki máli hvað er
gert, það kemur allt út á eitt, en
það er betra að Iifa kátt meðan lifað
er.
Nú þegar hann er farinn yfir í
hina víðlendu hrossahaga finnst mér
samt eins og söngurinn sé það sem
hann skilji fyrst og fremst eftir sig.
Hann var söngmaður meira af áhuga
og innlifun en hæfileikum, en engu
að síður var söngur hans meira gef-
andi fyrir þá sem þekktu hann en
söngur margs stórsöngvarans. í
söngnum fólst léttleiki og gleði, hið
skyndilega og kvikula; hann átti til
að taka lagið með einhveijum góð-
kunningja sínum hvar sem hann var
staddur og söngur hans hafði ekkert
að gera með það að sýnast, hann
hefði aldrei gengið fram fyrir skjöldu
til að syngja einn, heldur var það
söngur með einhverjum til þess að
fagna kunningsskap og stundinni,
rífa stemmninguna upp. Söngurinn
var því til þess að treysta vinskap
og félagsbönd manna en ekki til að
troða upp og iðka list. Áratuga starf
hans í karlakórnum Heimi var mark-
að þessari hugsun, þetta starf var
fyrst og fremst félagsstarf, vett-
vangur til að hitta menn, taka í spil,
syngja og spjalla. Hann söng inn í
troðfullri Skagfirðingabúð á Þor-
láksmessu ef hann hitti kunningja,
hann söng á götuhornum á Króknum
ef hann hitti réttan mann, fyrir utan
búðina í Varmahlíð, heima hjá sér,
upp á vegi, á hestamannamótum,
hvar sem hann kom og ef hann var
í skapi til þess, þá fagnaði hann vin-
um sínum og stundinni með söng.
Þegar hann hélt upp á 75 ára
afmæli sitt, sem jafnframt var gull-
brúðkaupsafmæli þeirra ömmu,
Sigrúnar Júlíusdóttur, fór hann suð-
ur í land, suður á Ólafsvelli á Skeið-
um og heimsótti í leiðinni kunningja
sína og vini sunnanlands. Þar var
setið á kvöldin við drykkju og söng
og þaðan er ein skýrasta minning
mín um hann. Það er kannski kald-
hæðnislegt að ég muni helst eftir
honum í útsynningsdrullu eins og
hún gerist leiðinlegust sunnanlands
en ekki I Skagafirðinum sem hann
prísaði ætíð svo mjög fyrir hve víður
hann væri, opinn, bjartur og heppi-
legur fyrir hugsanir fólks og lund,
en svona snýr minnið á mann. Hann
stendur á miðju gólfi með Áma
tengdason sinn sér við hlið og ljósa-
pera með litlum skermi hangir niður
úr loftinu og baðar andlit hans und-
arlegri birtu. Þeir eru að syngja „Inn
milli fjallanna11 og við sönginn lýsist
andlit hans ekki aðeins af rafmagns-
ljósinu heldur einnig af innri glóð.
Kvæðið ber hann inn í hugsýn sem
stendur fyrir allan þann bjartsýna
anda sem hann trúði á, inn í heim
fijálsræðis hins ímyndaða hjarð-
manns sem á góðviðrisdegi gengur
um heiðar og dali. Þetta er hugsýn
kynslóðar sem nú er smám saman
að hverfa og ásamt henni sá ofur-
kappsfulli og ef til vill barnalegi
andi ræktunar og uppbyggingar sem
lengst af þessari öld var ríkjandi
meðal íslenskra bænda. Kvæðið lýsir
paradís þessarar hugsunar þar sem
smaladrengurinn hljóp meðal þrasta
og silfurtærra lækja á eftir feitu fé.
Það lýsir um leið þeim skagfirska
anda sem tvíeykið Eggert og Bjarni,
læknirinn Sveinn Pálsson og guð-
fræðingurinn Harboe skrifuðu um