Morgunblaðið - 07.12.1997, Qupperneq 43

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1997
43
ELDRI borgarar eru orðnir skipulagðari í pólitískri baráttu og í auknum mæli farnir að gera
kröfur um hvernig þjónustu við þá er háttað.
Pólitískar kröfur
eldri borgara
Ef myndin af gömlu fólki úti í homi, barma-
fullu af þakklæti yfír að eiga sér samastað,
hefur einhvem tíma veríð raunveruleg, þá
er hún það varla lengur. Ungír kröfuseggir
breytast í kröfuharða eldri borgara, er gera
sér ekki að góðu staðlaða þjónustu og marg-
ir þeirra hafa líka fé til að greiða fyrir góða
þjónustu. Sigrún Davíðsdóttir rekur um-
ræður í Danmörku um málefni eldri borgara.
SJÓNVARPSMYNDIR af
ósjálfbjarga hlandblautu
gömlu fólki með drep í leg-
usárum og án baðs vikum
saman munu vart _gleymast á næst-
unni í Svíþjóð. I Danmörku eru
menn áhyggjufullir yfír að það var
ekki fyrr en farið var að athuga fjár-
reiður á elliheimili í Kaupmannahöfn
að athyglin beindist að ógnarhárri
dánartíðni á einni deildinni og grun-
ur vaknaði um að starfsmaður hefði
flýtt fyrir dauða vistmannanna.
Hvað segir þetta um aðbúnað gam-
als fólks í velferðarparadísinni nor-
rænu? Vísast að þrátt fyrir góðan
aðbúnað á pappírnum þá eru elli-
heimili og sjúkrastofnanir fyrir gam-
alt fólk lokaður heimur, þar sem
ýmislegt getur verið á huldu. En það
er líka vaxandi hópur eldri borgara,
sem tekur vopn þrýstihópa sér í
hönd og tekur ekki með þökkum
hveiju sem að þeim er rétt. Vaxandi
hópur tekur í tæka tíð að undirbúa
elliárin með því að leggja inn á eftir-
launareikninga og flytja á besta aldri
úr stórum húsum, sem áður hýstu
fjölskylduna, í minna og hentugra
húsnæði. En kannski verður aukið
sjálfboðastarf það sem verður mesta
byltingin hvað eldri borgarana varð-
ar.
Eldri borgarar á alnetinu
„Kannski af því ég er Dani með
H.C. Andersen í veganesti að mér
eru ævintýri töm viðmiðun - en
samtökin „Ældre sagen“ eru ævin-
týri lífs míns,“ segir Bjarne Hastrup
af alkunnum krafti, þegar hann lýk-
ur spjalli sínu við nokkra norræna
blaðamenn. Það er varla það manns-
barn í Danmörku, sem á annað borð
megnar að fylgjast með fréttum,
sem ekki þekkir þennan knáa og
hressilega mann á besta aldri af tíð-
um viðtölum og athugasemdum í
fjölmiðlum. Fyrir tíu árum stofnaði
hann samtökin „Ældre sagen“,
„ekki nein eftirlaunaþegasamtök",
undirstrikar hann, heldur samtök
fyrir unga jafnt sem aldna er hafa
áhuga á málefnum aldraðra. Þess
vegna geta allir, sem orðnir eru full-
veðja, gengið í samtökin. Félagarnir
eru um 400 þúsund og þetta eru ein
stærstu dönsku félagssamtökin.
Hann er framkvæmdastjóri þeirra,
en kennir annars hagsögu við Hafn-
arháskóla.
Auk margskonar starfsemi fyrir
meðlimina stuðla samtökin að rann-
sóknum á málefnum eldri borgar-
anna. Nú eru samtökin einnig komin
á netið: www.danage.dk og Hastrup
er ekki í vafa um að upplýsinga-
tæknin eigi einnig eftir að gjörbylta
aðstæðum eldri borgaranna. Það er
þegar farið að móta fyrir því. Eldri
borgarar kaupa sér tölvu og mótald
og halda út á alnetið af miklum
krafti. Þetta á efalaust eftir að auka
möguleika eldri borgara á vinnu á
efri árunum, en meira um það síðar.
Ný uppgötvun: Eldri borgarar
eru ekki allir eins
Þegar hugað er að stefnu í mál-
efnum aldraðra í framtíðinni er mik-
ilvægt að gera sér grein fyrir hvern-
ig sá hópur verði samsettur. Hér
áður fyrr - og kannski enn í ein-
hverjum mæli - var eldra fólk oft
áberandi auðmjúkt og fór ekki fram
á mikið. En þegar núverandi kröfu-
seggir eldast munu þeir halda kröfu-
gerðinni áfram. Eldri borgarar munu
ekki einkennast af framtaksleysi og
trú á yfirvöld sem hjálpandi hönd,
heldur af framtakssemi og vantrú á
yfírvöld. Þeir munu ekki hegða sér
eftir staðlaðri ímynd þjóðfélagsins
af eldri borgurum, heldur mun aldur
í æ ríkari mæli verða skilgreiningar-
atriði. Maður hættir ekki að renna
sér á hjólaskautum eða fara á kaffí-
hús bara af því hann verður sextug-
ur, heldur heldur uppteknum lifnað-
arháttum svo lengi sem heilsan end-
ist. Hópurinn verður ekki einsleitur
og honum henta ekki tilboð, sem
byggjast á staðnaðri og staðlaðri
írnynd eldri borgara.
Þetta er að verða og mun í aukn-
um mæli verða hin pólitíska stað-
reynd, sem hlýtur að vera undirstaða
umræðna um hvernig velferðarkerf-
ið verði sem best sniðið að þörfum
hinna öldruðu. Norðurlandaþjóðirn-
ar, einkum Norðmenn, Svíar og
Danir, hafa gjarnan þá hugmynd að
þeirra eigin velferðarkerfí sé hið
besta í heimi, þó í öllum löndum
hafa komið upp hrikaleg dæmi um
vanrækslu í umhirðu hinna eldri. Það
kom dönskum velferðarpostulum á
óvart þegar samanburðarkönnun á
þjónustu við aldraða í bæ á Norður-
Italíu og í Danmörku sýndi að ít-
alska þjónustan kom í raun betur
út, því danska þjónustan einkenndist
af stöðluðum tilboðum, sem fólu í
sér að þeir öldruðu urðu annaðhvort
að taka allt tilboðið eða fengu ekk-
ert, en ítalska þjónustan bauð aftur
á móti upp á fjölbreytni.
Fjölskyldusamsetningin hefur
breyst mikið á undanfarinni öld og
mun halda áfram að breytast. Um
síðustu aldamót voru að meðaltali í
danskri fjölskyldu einn eldri borgari
yfír sextugt, fjórir fullorðnir á aldr-
inum 25-59 ára, tveir ungir 15-24
ára og þijú börn. Þegar kom fram
á síðasta áratug var samsetningin
orðin tveir eldri borgarar, fimm full-
orðnir, einn ungur og tvö börn. Á
þessum árum fór það í fyrsta skipti
að tíðkast í fjölskyldunni að tvær
kynslóðir væru á eftirlaunum. í
kringum 2025 má búast við að sam-
setningin verði þrír eldri borgarar,
ijórir fullorðnir, einn ungur og tvö
börn. Þessar breytingar hljóta að
endurspegla hvar velferðarkerfið
þarf að einbeita sér. Tvær kynslóðir
eftiriaunaþega í sömu fjölskyldu er
merkileg nýjung.
En það er ljóst að þótt heilsufar
eldri borgara sé gott, þá eru og verða
hópar, sem þurfa mikla umönnun.
Það heyrist æ oftar talað um hve
hve mikla íjármuni þjónustan við
eldri borgara gleypi. Bjarne Hastrup
er ekki trúaður á að eftirlaunin og
umönnunin almennt verði höfuð-
vandinn, heldur fyrst og fremst
umönnun þeirra, sem eru yfir áttr-
ætt. Þar hljóti markmiðið að vera
að fínna forsendur fyrir mannsæm-
andi lífi þess aldurshóps. En grund-
völlur allra framkvæmda á þessu
sviði er að átta sig á að eldri borgar-
arnir eru fjölbreyttur hópur, er
hvorki þurfi né vilji allir hið sama.
Þeir sem hafa unnið og sparað
og þeir sem hafa ekki unnið
og ekki sparað
Hér áður máttu eldri borgarar
reikna með minnkandi tekjum við
eftirlaunaaldur. Ellilaunin voru uppi-
staðan og svo hugsanlega einhver
eftirlaun. Aðeins örlítill hópur átti
ríflegar eignir. Langflestir stigu yfir
ellimörkin með lítið í skjattanum. í
nýrri skýrslu frá danska skattaráðu-
neytinu er bent á að með vaxandi
eftirlaunaspamaði muni efnahagur
eftirlaunaþega í æ ríkari mæli endur-
spegla efnahag þeirra meðan þeir
voru á vinnumarkaðnum. Á síðasta
áratug fóru bæði danska stjómin og
verkalýðshreyfíngin markvisst að
hvetja fólk til að spara til elliáranna.
Síðan hefur sú stefna haldist að ýta
undir eftirlaunasparnað með alls kyns
frádráttar- og uppbótarboðum og
bankar og fjármálafyrirtæki um leið
snaraukið tilboð um eftirlaunaspam-
að. Þá em eftirlaun framtíðarinnar
fjármögnuð smátt og smátt, en ann-
ars hafa þau yfirleitt verið álitin tif-
andi tímasprengja undir velferðar-
kerfínu, þegar stórir árgangar eldri
borgara stíga á eftirlaunaþrepið. Um
leið verður þessi hópur áhugaverður
í augum þeirra, sem selja þjónustu
og vömr og vísast á þessi markaður
eftir að stækka gríðarlega.
Á móti kemur að þessi sparnaðart-
ilboð nýtast aðeins þeim, sem hafa
þokkalegar tekjur og stöðuga vinnu.
Því álíta ýmsir að þarna sé í raun
verið að skapa hóp homkerlinga og
-karla, sem muni eiga fjárhagslega
mjög bága elli. Það mun því reyna á
velferðarkerfið að hjálpa þeim sem
þannig er ástatt um. Eins og er em
dönsk ellilaun rétt tæpar milljón
krónur íslenskar á ári, en flestir fá
auk þess húsnæðis- og hitabætur og
fá því 1,5 milljónir í heildarbætur,
sem samsvarar atvinnuleysisbótum.
Það hefur lengi verið trúarsetning í
Danmörku að ellilaunin væm og yrðu
fyrir alla, óháð tekjum, þótt bætum-
ar séu tekjutengdar. Spurningin er
hversu lengi verður hægt að halda
því til streitu, ef tekjumunur ellilíf-
eyrisþega mun aukast verulega. Hug-
myndin um sama tilboð til allra er
einnig hluti af þeirri trúarsetningu
að allir eigi að borga hið sama eða
ekkert. Með stómm fjársterkum hóp-
um eftirlaunaþega og kröfum um
fjölbreytt tilboð má einnig hugsa sér
að eldri borgarar muni eiga kost á
ókeypis gmnnþjónustu, en geti síðan
keypt sér annað og meira og greitt
það þá úr eigin vasa, þó að það sé
vart á næsta leiti.
Að viðbættri opinberri örvun til
spamaðar er einnig mjög sennilegt
að breyttar væntingar fólks til elli-
áranna örvi áhuga á að leggja til
hliðar til þeirra. Æ fleiri sjá í hendi
sér að geta notað elliárin til að ferð-
ast og gera annað það sem bamaupp-
eldi og starfsannir hafa ekki gefið
svigrúm til.
Hrikaleg mismunun á
vinnumarkaðnum gagnvart
eldri borgurum
Önnur leið til að vinna sér inn
peninga til elliáranna er að draga það
að fara á eftirlaun. í Danmörku ligg-
ur vemleg Qárhagsleg hvatning í að
hætta ekki að vinna fyrr en 65 ára
í stað sextugs, sem iðulega er mögu-
legt. Þjóðhagslega séð er það líka
hagkvæmt að halda fólki í vinnu og
sú hugmynd að hinir eldri eigi sem
fyrst að rýma til á vinnumarkaðnum
fyrir hinum yngri nýtur minnkandi
stuðnings. En flestir sem hafa kynnt
sér málefni elstu aldurshópanna á
vinnumarkaðnum em ekki í vafa um
að eldri borgarar mæti hrikalegri
mismunun þar. Hvemig er staðið að
því að reka fólk, þegar stórfyrirtæki
segja upp hundmðum og þúsundum
starfsmanna? Það er byijað ofan frá
í aldurshópnum og rekið niður eftir
honum og ef það er gert með sjálf-
viljugum uppsögnum og góðum fjár-
hagsskilyrðum þá em hinir eldri á
vinnustaðnum oft beittir grófum
þrýstingi af hinum yngri.
Hér gæti upplýsingatækni komið
hinum eldri til hjálpar. Það reikna
flestir með að vinna heima muni
aukast og þá sér enginn hvort það
er ungur eða gamall, sem situr við
tölvuna og sendir vinnu sína vítt og
breitt um tölvurýmið. Bjame Hastmp
er vongóður um að það muni smám
saman renna upp fyrir yfirmönnum
fyrirtækja að það kemur öllum til
góða að hafa breiða aldursdreifíngu
í starfsmannahópnum. Þetta koma æ
fleiri auga á og spá vaxandi eftir-
spum eftir eldri borgumm á vinnu-
markaðnum. Þjónustufyrirtæki með
tilboð til eldri borgara eru ömgglega
grein í stórvexti í takt við batnandi
efnahag þeirra. Eldri borgarar gera
sér varla að góðu að hitta bara fyrir
komungt fólk, sem varla talar sama
mál og það sjálft. -< -
Sjálfboðaliðar: byltingin,
sem beðið er eftir
í Bandaríkjunum og Bretlandi em
sjálfboðaliðastörf dijúgur hluti þjóð-
lífsins. Á Norðurlöndum og víðar er
myndin af sjálfboðaliða iðulega eldri
frú með hatt, sem náðarsamlegast
sinnir þurfandi, af því hún hefur
ekkert annað og betra að gera. Þessi
mynd er eins íjarri raunvemleikanum
og hugsast getur. Æ fleiri á Norður-
löndum em að átta sig á því að sjálf-
boðaliðastörf em ekki aðeins gagnleg
þjóðfélaginu, heldur veita lífsfyllingu '
og skapa sambönd. „Ældre sagen"
eyðir dijúgum kröftum í að skipu-
leggja sjálfboðaliðastörf og þurfa
ekki að kvarta undan undirtektunum.
Samtökin em til dæmis með skipu-
lagða starfsemi til að létta undir með
þeim, sem hafa það 24 klukkustunda
starf á hendi að annast elliæra ætt-
ingja og það þarf ekki að taka það
fram að það er þakklátt starf.
Svo er það 72 ára málarameistari,
sem daglega heimsækir gamla ná-
grannakonu sína, les fyrir hana blöð-
in, fer með hana í gönguferðir og
þiggur einu sinni í viku hjá henni
viskíglas, þvi að hún komst að því
að það fannst honum reglulega gott.
Eða verkfræðingur, jafnaldri málara- I
meistarans, sem heimsækir daglega
lamaðan verkfræðing, er skortir and-
lega upplyftingu. Þeir ræða þá saman
um það sem verkfræðingar hafa
áhuga á. Fjölmargir meðlimir sam-
takanna byija daginn á að hringja í
eins og 10-25 eldri borgara, sem búa
einir og eiga engan að, til að heyra
hvemig viðkomandi hafí það. Það er
kannski eina upphringin þann dag-
inn. Allt eru þetta dæmi um sjálfboð-
aliða, sem fylla í göt í velferðarkerf-
inu. i
Sálarlegt gjaldþrot
velf er ðarkerfisins?
Ein reynslusaga úr danska velferð-
arkerfínu segir meira en mörg orð
um að þótt tilgangurinn sé hinn besti
þá getur þjónustan við eldri borgar-
ana oft verið skelfilega tilfínninga-
laus. Gömul kona og mjög sjóndöpur
býr ein og fær daglega heimilishjálp,
sem sinnir hreingemingum, innkaup-
um, þvær gömlu konunni og hjálpar
henni í háttinn. Tíð mannaskipti ollu
henni miklu hugarangri. Hún treysti
sér þó ekki til að kvarta, því að hún
var sannfærð um að enginn tryði
sér, þar til henni datt í hug það heill-
aráð að biðja þá sem komu að hjálpa
henni að skrifa nafnið sitt og dag- «s
setningu í hvert skipti. Eftir að hafa
haldið slíka skýrslu í 160 daga fannst.
henni hún loksins komin með nægi-
legt efni í hendur til að kvarta. Á
160 dögum hafði hún haft heimsókn-
ir 37 einstaklinga! ímyndið ykkur
hvemig það er að vera gömul og
sjóndöpur kona, sem þarf að standa
í sturtunni alls nakinfyrir framan
stöðugan straum af ókunnu fólki.
Maður þarf ekki að vera gamall og
sjóndapur til að átta sig á að það er
vægast sagt skelfilega óþægilegt.
Það kostar ekki endilega fé að kippa
þessu í liðinn en það kostar skilning
á tilfmningum þeirra, sem þjónustuna
fá. Og viðbrögð gömlu konunnar
segja líka sitt um tilfinninguna um <
að vera ekki tekin alvarlega. Hvað
skyldu annars þeir, sem sitja og
skipuleggja þjónustuna við gömlu
konuna, segja ef það væri aldrei sama
fóstran eða kennarinn, sem tæki á
móti börnunum þeirra í leikskólanum
eða skólanum?
En er það þá til marks um gjald-
þrot velferðarkerfisins að það sinnir
aðeins brýnustu umönnun eldri borg-
aranna, en skilur þá eftir einangraða
og aleina í heiminum? Kannski að
hluta, ef það er velferðarkerfínu að
kenna að yngra fólk álíti sem svo
að kerfið hugsi um mömmu og pabba, 1
afa og ömmu og það hafí sjálft eng-
um skyldum að gegna. En það bætir
ekki ástandið að hefja upp stórfelldar
ásakanir. Yngra fólkið er á kafí upp
fyrir haus í vinnu og barnauppeldi.
Það skiptir meira máli að huga að
þörfunum og reyna að uppfylla þær
á vitlegan og hlýlegan hátt.