Morgunblaðið - 11.02.1998, Blaðsíða 28

Morgunblaðið - 11.02.1998, Blaðsíða 28
28 MIÐVIKUDAGUR 11. FEBRÚAR 1998 "Í- MORGUNBLAÐIÐ W^&uMábib STOFNAÐ 1913 UTGEFANDI FRAMKVÆMDASTJÓRI RITSTJÓRAR Árvakur hf., Reykjavík. Hallgrímur B. Geirsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. FRUMKVÆÐI SJÓMANNA Rík ástæða er til að fagna því frumkvæði sjómanna í gær að leggja til frestun verkfallsins, sem staðið hefur á aðra viku, fram í marz. I því felst viðurkenning af hálfu sjó- manna á því, að verkfall í febrúarmánuði stofni svo miklum hagsmunum í voða, að ekki verði við það unað. Sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar í fyrradag að leggja fram á Alþingi frum- varp til þess að ljúka deilunni var rétt. En jafnframt voru viðbrögð stjórnarandstöðunnar óskiljanleg. Morgunblaðið hefur síðustu 10 daga lýst þeirri skoðun bæði í Reykjavík- urbréfi og leiðara að með verkfalli í febrúar væri verið að fórna meiri hagsmunum fyrir minni og þess vegna hlyti rík- isstjórn eða Alþingi að koma til skjalanna, ef samningar næðust ekki. Sjómenn hafa nú lagt til frestun verkfalls fram í marz, sem mundi tryggja, að þjóðarbúið missti ekki af þeim miklu verðmætum, sem vonandi verða til á loðnuvertíðinni. Morg- unblaðið hefur jafnan verið þeirrar skoðunar, að sjómenn hafi haft uppi réttmætar kröfur á hendur útgerðarmönnum varðandi kvótabraskið svonefnda en hins vegar hefur blaðið ekki getað fallizt á að þær réttmætu kröfur réttlættu þær fórnir, sem leiða mundu af febrúarverkfalli. Nú gefst vonandi svigrúm til þess að undirbúa lausn þessa erfiða deilumáls á meðan skipin stunda veiðar og vinnslan í landi kemst í fullan gang. Endanleg niðurstaða lá ekki fyrir, þegar þessi forystugrein var skrifuð nokkru fyr- ir miðnætti. Það kemur svo í ljós, hvort tekst að finna þá lausn eða hvort til verkfalls kemur á nýjan leik. En verkfall eftir miðjan marzmánuð veldur þjóðarbúskapnum ekki eins miklu tjóni og verkfall megin hluta febrúar mundi gera, þótt verkfall hljóti alltaf að hafa neikvæð áhrif. Viðbrögð sjómanna í kjölfar frumvarps ríkisstjórnarinn- ar voru hyggileg og opna þeim möguleika til þess að ná samningum um deilumálin við útgerðarmenn við samninga- borðið. Báðir aðilar hafa margítrekað lýst því yfir, að þeir vilji leysa málið án afskipta ríkisvaldsins. Nú hafa sjómenn veitt sjálfum sér og útgerðarmönnum svigrúm til þess. Deilumálið sjálft er augljóslega erfitt úrlausnar. Samtök útgerðarmanna hafa í mörg ár lýst því yfir, að þau styðji ekki kröfur einstakra útgerðarmanna á hendur sjómönnum um þátttöku í kvótaleigu. Porsteinn Pálsson, sjávarútvegs- ráðherra, hefur margsinnis lýst andstöðu við þau vinnu- brögð, sem tíðkazt hafa hjá einstökum útgerðarmönnum. Hver dómurinn á fætur öðrum hefur fallið sjómönnum í hag. Hvað veldur því þá, að þetta deilumál lifir svo góðu lífi? Það blasir við, að þegar útgerðarmaður sstillir sjó- mönnum upp við vegg og segir þeim, að annað hvort missi þeir atvinnuna vegna þess að kvótinn sé búinn eða þeir taki þátt í að leigja kvóta með honum hafa margir sjómenn til- hneigingu til þess að velja þá leið, sem tryggir þeim ein- hverjar tekjur. Þess vegna er það áreiðanlega rétt hjá for- ystumönnum sjómanna, að ekki tekst að útiloka þessa starfshætti nema með róttækri skipulagsbreytingu. Hins vegar verður að segja þá sögu eins og er, að afstaða forystu sjómannasamtakanna til kvótakerfisins eins og það snýr að sjómönnum hefur alla tíð verið illskiljanleg. Tals- menn útgerðarmanna réttlæta kvótaeign útgerðarinnar með því, að útgerðarmenn hafi áunnið sér atvinnuréttindi með útgerð fiskiskipa og á þeim forsendum beri að úthluta þeim veiðikvóta úr takmarkaðri auðlind þjóðarinnar. Ef menn vildu fallast á þau sjónarmið, sem Morgunblaðið hef- ur reyndar aldrei gert, lægi í augum uppi, að sjómenn hefðu ekki síður en útgerðarmenn áunnið sér sambærileg atvinnuréttindi. Þess vegna hefðu sjómenn frá upphafi get- að gert kröfu til kvóta til jafns við útgerðarmenn með því að beita sömu rökum og útgerðin hefur gert. Hvers vegna hefur forysta sjómannasamtakanna aldrei haldið fram þeirri kröfu? Hvers vegna hafa forystumenn sjómanna aldrei sagt, að úr því að útgerðarmenn fengju út- hlutað kvóta á þessum forsendum ættu sjómenn rétt til þess líka? Útgerðarmennirnir hafa vissulega fjárfest í skip- um og gert þau út en sjómennirnir hafa jafn lengi stundað sjóinn og skipin veiða ekki fisk án þeirra. Þetta óskiljanlega dáðleysi forystumanna sjómannasam- takanna hefur svo leitt til þess, að sjómennirnir hafa staðið mjög höllum fæti í samskiptum við útgerðarmenn, þegar þeir í raun hefðu getað gert tilkall til kvóta fyrir sjálfa sig með nákvæmlega sömu rökum og útgerðarmenn hafa not- að: Það sem máli skiptir nú er hins vegar, að fiskiskipin haldi á veiðar og atvinnulífið komist í fullan gang á ný. LAXNESS SÉÐUR AÐ UTAN Margt var skrifað um Halldór Kiljan Lax- ness í norrænum blöðum í gær, eins og Sig- rún Davíðsdóttir reifar hér. Eru fjölmiðlarn- ir sammála um að með Laxness sé genginn einn mesti sagnahöfundur þessarar aldar. LAXNESS og Brecht voru fastir liðir á menningarsíðum flestra sænskra og danskra dagblaða í gær, en Brecht hefði átt aldarafmæli í gær. En meðan blöðin voru ekki síður upptekin af nýj- um bókum um skrautleg kvennamál Brechts, þá vitna Laxnessgreinarnar um djúpa og einlæga hrifningu á verk- um Laxness, sem í huga flestra bera merki leitandi hugar er reynir þær stefnur sem uppi eru en hafnar þeim öllum að lokum og endar á húmanisma. I Svenska Dagbladet hefur blossað upp deila um Brecht, sem er liður í langvinnum skrifum blaðsins um af- stöðuna til sósíalisma, þar sem Lars Gustafsson heldur því fram að ein veigamesta ástæðan fyrir að goðumlík- ar frásagnir af kommúnisma í Austur- vegi hafi náð svo sterkum tökum hafi verið sá stuðningur sem höfundar eins og Brecht veittu sósíalisma. Þeim sem fjalla um Laxness eru einmitt efst í huga áhrif sósíalisma á verk hans og hvernig hann síðar hvarf frá öllum kreddum. Holdtekning íslenskra bókmennta I Berlingske Tidende er mynd af Laxness á forsíðu með tilvísun í grein Soren Kassebeer inni í blaðinu undir fyrirsögninni „Hin hreina fegurð sam- viskunnar", þar sem hann kallar Hall- dór Laxness holdgerving íslenskra bókmennta. Svo mjög hafi hann lagt undir sig íslenskt bókmenntasvið, enda hafiengar íslenskar skáldsögur aðrar en íslendinga sögurnar náð annarri eins útbreiðslu og sögur hans. „Heim- urinn hyllti Halldór Laxness sem Manninn í íslenskum bókmenntum." Eftir að hann fékk Nóbelsverðlaunin 1955 þurfti enginn að vera í vafa um stöðu hans. Kassebeer bendir á hvernig verk hans spanni allt frá bændarómantfk til súrrealisma, frá katólsku til sósíalisma, svo erfitt sé að setja verk hans á einn bás. Pað megi þó helst gera með því að kalla hann glæsilegan verjanda réttar einstaklingsins til að fylgja eigin sann- færingu í stað þess að fylgja yfirvöldum eða kreddum. Þó Laxness sé talinn hafa haslað sér völl með Vefaranum mikla frá Kasmír, þá hafi bókin þó ekki náð til Danmerkur fyrr en 1975. Kalla megi hana allsherjar óreiðu, en um leið óhemju áhugaverða skáldsögu, „þar sem tvær útbreiddar stefnur, kaþólskan og sósíahsminn, eru settar upp and- spænis hvor annarri og þar sem hinn ungi höfundur lætur kaþólskuna vinna." En aðeins um stund, því í Bandaríkj- unum varð hann fyrir miklum áhrifum frá höfundum eins og Theodore Dreiser og Sinclair Lewis, sem beindu pennum sínum að ójöfnuði í banda- rísku þjóðfélagi. „Kynnin urðu afger- andi: Laxness hvarf frá kaþólskunni og fékk í staðinn ást á kommúnismanum, sem hann lofsöng í bókinni Gerska æf- intýrið, þar sem Sovétríkjunum á tím- um Stalínhreinsananna er lýst sem sannkallaðri paradís á jörð." Að mati Kassebeer beið þó mannlegt næmi höf- undarins ekki tjón af stalínismanum „og hæfileikar hans sködduðust ekki af nokkuð einfeldningslegri dýrkun hans á harðstjórninni. Þvert á móti óx hann sem höfundur og staðfesti höfundar- orðstír sinn næstu árin með miklum skáldsögum, sem vöktu miklar umræð- ur á sínum tíma." Kassebeer nefnir hér til Sjálfstætt fólk, sem vakti athygli í Bandaríkjunum og víðar, en einnig Heimsljós, þar sem skáldið stendur andspænis kröfunni um að taka af- stöðu, en alþýðuskáldið leitar aðeins fegurðarinnar í hinu fullkomna verki. Þegar komið var fram í seinni heimsstyrjöld var Laxness að sögn Kassebeer þegar orðinn holdtekning bókmenntanna á íslandi, sem var nú ekki lengur afskekkt í heiminum, held- ur mikilvægur átakastaður og hefði lega landsins haft áhrif þegar það var hertekið. Að mati Kassebeer eru þess- ar sviptingar mikilvægur bakgrunnur íslandsklukkunnar, sem hafi treyst stöðu Laxness sem „hið mikla og þjóð- ernislega sinnaða skáld", er hafi komið lesendum sínum á óvart með sögulegri skáldsögu frá þeim tíma að Danakon- ungur hugðist selja landið. Hliðstæðan við ritunartímann er engin tilviljun, því rétt eins og forðum þá hafi frelsi og sjálfstæði þjóðarinnar verið að veði 1944. Þegar kom að Atómstöðinni 1948 hafi hún verið kölluð „pólitískt hnefa- högg í skáldsöguformi", en nú í nú- tímasögu. Refrauður sósíalisti og magískur realisti Eftir þetta sveigir skáldaferillinn enn, þegar við taka sögur, sem síður markast af pólitík en þær fyrri, sögur eins og Brekkukotsannáil 1957 og Paradísarheimt 1960. Þessar sögur rúmi ekki lengur sama hugmynda- fræðilega þungann, heldur fjalli einmitt um vanda þess að láta hug- myndafræði ná tökum á sér. Afram hafi verið haldið á þessari leið í Kristnihaldi undir Jökli 1968. Uppgjör- ið við hugmyndafræðina kom svo end- anlega í Skáidatíma 1963, sem hafi vakið gífurlega athygli. Þegar Laxness fékk Sonningverðlaunin 1969 stóð stúdentaráð Hafnarháskóla fyrir mót- mælum, því verðlaunin væru fjár- mögnuð með húsaleigubraski, en þá sagðist Laxness ekki vera tilbúinn til HANN var tvöfalt eldri en lýð- veldið, skrifar Antoine de Gaudemar f Liberation, faðir síus heimalands, fremur en þjóðernis- herja. Halldór var þekktur af lands- mönnum öiluni, lifandi minning þjóð- arinnar sem hafði fylgt honum áleiðis til sjálfstæðis, í bókum hans og hugð- arefnum. Þannig varð hann eitt af táknum Islendinga. Síðar segir að Halldór hafí undir tvítugt gefið út sína fyrstu skáldsögu, innblásinn af Strindberg og Hamsun. Skáldanafhið Laxness er skýrt, heiti bæjarins þar sem hann ólst upp, og síðan er haft eftir Halldóri að hann hafi skrifað frá barnæsku (viðtal við Liberation 12. október 1989): Ég skrifaði fyrstu skáldsöguna sjö ára gamall, en um tíu ára skeið eyðilagði ég allt sem ég skrifaði, uns ég ákvað að gefa út. Þá segir frá umskiptum Halldórs tvítugs frá lútherstrú til katóisku, tveggja ára dvöl hans í Lúxemborg og Frakklandi og ferðum eftir það í leit að sannleika sem hægt var að sætta sig við. „Til Sikileyjar, þar sem hann gerði upp reikninga við katóiskuna, til Bandaríkjanna, þar sem hann reyndi fyrir sér sem handritshöfund- ur í Hollywood, og til Sovétríkjanna, þaðan sem hann sneri kommúnisti. Áhugi Halldórs á súrrealisma og freudisma, og pólitísk skoðun í vil auðmjúkum og minnimáttar, kom fram i Sölku Völku, sögu af mæðgum AUÐUR og Halldór Kilja að móralísera lengur, enda mætti minna á að undirstaða Nóbelsverðlaun- anna væru dínamít. Á forsíðu Information skrifar Erik Skyum-Nielsen fyrrum sendikennari á íslandi og afkastamikill þýðandi ís- lenskra nútímabókmennta um Laxness undir fyrirsögninni „Kveðja til hins magíska realista Norðursins". Skyum- Nielsen segir að Laxness verði einkum minnst sem „leitandi kaþólikka, sem varð refrauður sósíalisti og sem vinstrigáfumaður, sem sá snemma í gegnum heimskommúnismann og end- aði með að hallast að nokkurs konar játningalausum húmanisma, í ætt við ta þj in vii Þe fa in; „I sv ir. VÍ1 ur ur af Föðurir i saltfíski. í Sjálfstæðu fólki fjallar Halldór um örvæntingarfulla viðleitni fátæks bónda til að skapa sér nýtt líf í auðninni. Heimsljós, ef til vill hans að- alverk, fjallar um skáld og öreiga sem hefur einungis ijóðlistina í farteskinu. En þekktasta verk Halldórs," segir síðan í Liberation, „er án efa Islands- klukkan: sögulegur minnisvarði... tileinkaður íslensku þjóðinni, um ör- lög 18. aldar manns sem bjargar handritum fornsagnanna. Ró færist yfir í næstu verkum, þau einkennast frá árinu 1956 af hægu hvarfi frá kommúnisma og einlægum eða trúar- legum áhuga á taóisma." Blaðið hefur loks eftir Régis Boyer, sérfróðum um norrænar bókmenntir, að Halldór hafi sannarlega verið niðji sagnahetjanna, frjáls í anda fyrst og fremst og rithöfundur húmorsins. Fyrsta einkenni hans hafi verið magn- aður stfll nýyrða og vefja orðtaks og blæbrigða sem eigi engan sinn líka á Islandi. Hamslaus taktur raddarinnar Régis Boyer skrifar í Le Monde að Halldór Laxness hafi ekki einungis gnæft yfir norrænar bókmenntir síð- ustu fimmtíu ára; hann sé meðal in le ni re H ói fy
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.