Morgunblaðið - 11.02.1998, Blaðsíða 29

Morgunblaðið - 11.02.1998, Blaðsíða 29
+ MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 11. FEBRÚAR 1998 29 Var vel þekktur meðal Finna Helsinki. Morgunblaðið. STÆRSTA dagblað Finnlands, Helsingin Sanomat, skýrði frá andiáti Halldórs Laxness í' for- síðufrétt í gær og einnig var í blaðinu að finna umfjöllun eftir Timo Hamálainens, sem er þekktur bók- menntagagnrýnandi og sérhæfður í bókmenntum Norðurlandaþjóða. Laxness er líklega eini íslenski rit- höfundurinn sem Finnar þekkja aI- mennt. Pjöldi verka hans hefur verið þýdd- ur á finnsku en það er nokkuð merki- legt í landi þar sem flestar þýðingar eru úr stærstu heimsmálunum, eink- um ensku. Finnskumælandi meirihluti Finna hefur ekki tilfinningu fyrir sameiginlegum menningararfi Skand- inavíuþjóðanna og Islendinga. Þannig eru íslendinga sögur og aðrar gullald- arbókmenntir lítt lesnar í Finnlandi. Þess vegna má telja það einstætt af- rek að Laxness hafi orðið þetta þekkt- ur og vel lesinn í Finnlandi. Hufvudstadsbladet, stærsta sænska ór Kiljan Laxness með Nóbelsskjalið sem hann fékk afhent 1955. tti taóisma, auk friðsamrar íslenskrar in- þjóðernishyggju". Skyum-Nielsen bendir á að gagnrýn- ik in hugsun felist í að vera ekki hræddur i á við að skipta um skoðun ef þroski fylgi. ís- Þetta hafi einkennt Laxness, sem við iss fæðingu hafi migið framan í ljósmóður- ns ina, en hún þá sagt brosandi og með ró: m- „Hann verður heiðursmaður í sinni im sveit." - Og það gekk óneitanlega eft- ;m ir." Heimili hans einkenndist af lesandi, ;m vitrum konum, barmafullum af kvæð- , í um, orðtökum, gömlum sögum og sögn- id- um og á heimaslóðirnar hafi hann snúið ar aftur er hann byggði sér Gljúfrastein á nð 6. áratugnum. Skyum-Nielsen rekur síðan feril Laxness að heiman, um Kaupmanna- höfn og í klaustrið, þar sem hann las Proust, Joyce og Breton, því munkarn- ir trúðu ekki á skaðsemi jafn óskiljan- legra bóka. Síðan tóku við ferðir um heiminn og bækur í stríðum straum- um. f Sölku Vólku, Sjálfstæðu fólki, Hehnsljósi og íslandsklukkunni hafi hann tekið fyrir fiskinn, kindina, skáld- ið og þjóðina og sögupersónur bókanna séu lesendum jafn kunnar og fjöl- skyldumeðlimir. I þessum sögum tekur Laxness að mati Skyum-Nielsen helstu félagslegu og sögulegu goðsagnir aldarinnar til meðferðar, goðumlíkan manninn í ljósi útópíunnar, en eftir seinni heimsstyrj- öldina grípi hann til „nokkurs konar goðsagnakenndrar endurgerðar og læt- ur nú hið guðdómlega svífa í vídd útaf fyrir sig, án sérstakrar trúar á krafta- verk þessa heims. Ef fyrri verk hans fjölluðu um hvernig veruleikinn hófst á goðsagnastig, þá setur hann nú fram mót goðsagnarinnar og veruleikans, hina sérstæðu og óvæntu holdtekningu guðdómsins í Paradísarheimt." Að mati Skyum-Nielsen er Laxness á stalli með Heinesen, Finnanum Veijo Meeri, Strindberg, Hamsun og Johann- esi V. Jensen. Þessir og fleiri rithöfund- ar sýni að ekki þurfi að sækja magískt raunsæi til Suður-Ameríku, því hinir miklu norrænu sagnamenn fari létt með að blanda saman hugmyndum og raunveruleika. Halldór Laxness skrifi „í skurðarási norrænnar hefðar og samevrópskrar nútímareynslu." Hann komi jafnt menntun og alþýðufræðum til skila. „Ef þetta hljómar viðkvæmnislega þá er tekið skakkt á," segir Skyum- Nielsen, „því öllum tilraunum til að vera hástemmdur er haldið niðri af hlátri og íróníu." Ef Guð birtist sé stutt í grínið, sem sé nánast í formi guðlasts, því hinn játningalausi trúmaður Lax- ness leggi kapp á að halda í sem áþreif; anlegasta og efnislegasta guðsmynd. I lokin segir að nú þurfum við kannski að venjast því að hugsa ekki um Laxness sem rithöfund við skrifborð, „heldur sem engil með langt nef eins og spóarn- ir, sem flugu oft vellandi í sögum hans. Og sé himinninn til þá hafa starfsmenn hans örugglega séð honum fyrir eintaki af uppáhaldsbók hans, Das Wohltemperierte Klavier." I Jyllands-Posten skrifar Preben missir á íslandi Frönsku dagblöðin Le Monde og Liberation birtu í gær greinar vegna andláts Halldórs Laxness. Þórunn Þórs- dóttir kynnti sér efni greinanna en í fyrir- sögn greinar Régis Boyer í Liberation ----------------------7------------------------ sagði að Island hefði misst föður. merkustu höfunda okkar tíma og færi lesandanum snilld fornsagnanna. „Af mælsku hans spruttu mikil verk og þétt, hraðar frásagnir sem halda föngnum kröfuhörðustu lesendum og ógleymanlegar persónur, eins og Jón Hreggviðsson eða útskúfaða skáldið Ólafur Ljósvíkingur, aðdáunarverður fyrir orðheppni sma." Boyer segir næst að Halldór hafi verið af alþýðlegum uppruna og æska hans markast af merkingarleit, and- legri og trúarlegri. Hann hafi ferðast víða og tekið katólska trú eftir ævin- týralega byrjun með Barni náttúr- unnar 1919. Að lokinni dvöl með munkum í Clervaux hafi Halldór und- ið sínu kvæði í kross með Vefaranum mikla frá Kasmír. Stefnur eins og dadaismi, súrrealismi og freudismi hafi átt hug Halldórs um tíma, virst gefa rökrétt svör um hið ósegjanlega, og þetta komi fram í kvæðabók skáldsins frá 1930. Þá skrifar Boyer að kynni Halldórs vestanhafs af Upton Sinclair hafi vak- ið honum áhuga á kommúnisma, sem síðar hafi eflst á árunum í Sovét. Af þessu hafi sprottið þjóðfélagslegu verkin: Salka Valka, um stéttabaráttu stúlku í sjávarþorpi, efhi sem verði einstakt vegna leikni Halldórs og orð- snilldar sem einkenni bækur hans upp frá þessu, og Sjálfstætt fólk, um hug- rekki og seiglu smábónda á Islandi. Óviðjafnanlegur snillingur, eins og Halldór var, hélt lengra, segir Boyer svo í lauslegri þýðingu, þar til hann fann sjálfan sig og upprunann. Saga þessa litla lands geymir einstæðar bókmenntir frá fyrri öldum og langvarandi píslarvætti undir Dana^ konungi. Um þetta fjallar Halldór í fs- landsklukkunni, ef til vill sinni merk- ustu sögu, þar sem hann afneitar allri drottnun og yfirráðum. Þetta er eins- konar biblía Islendinga en hugsanlegt er að Heimsljós sé ennþá betri. Saga um skáld og Iíf þess, sem hefði verið hörmulegt án ljóssins af ljóðlistinni. Boyer segir Halldór hafa komið þessu frá sér án minnstu væmni, fmgerður húmor og háð hafi verið eitt af aðals- merkjum hans. Boyer skrifar um friðarsinnann Halldór Laxness, sem snerist gegn efnishyggju og því sem kalla mætti nútímavæðingu eða ameríkaníseringu með Atómstöðinni. Hann nefnir taó- isma Halldórs og þrá eftir kyrrð í samhengi við Brekkukotsannál og Paradísarheimt. Hvarf frá kommún- isma með Skáldatíma, og vöku þess- ara bóka yfir hinu fagra og eilffa. Þá segir Boyer frá Kristnihaldi undir jökli og Innansveitarkróníku; umrit- iiiiuui Halldórs fyrir leikhús, ritgerð- um og sjálfsævisögulegum verkum. Stfll Halldðrs heldur nafni hans á loft, skrifar Boyer í lokin, og sú sýn á lífið sem er engu lík. „Hann er einn þeirra höfunda sem hafa sjálfir ná- lægð í verkunum. Það nægir ekki að segja Halldór hafa skilað Iandi sínu týndri tign bókmenntanna: Mikilleiki hans og hamslaus taktur raddarinnar er einstæður í rituðu máli Vestur- landa." dagblaðið í Finnlandi, skýrði hins vegar frá dauða Halldórs í lítilli frétt á lista- og menningarsíðunni. Hins vegar var Laxness minnst í flestum útvarps- og sjónvarpsfréttatímum strax á mánudaginn. Hafði ómetanlega þýðingu I Helsingin Sanomat rifjar Hamalainen upp rithöfundarferil Halldórs og ómetanlega þýðingu hans í þróun íslenskrar ritlistar. Þá skrifar hann að fyrsta verk Halldórs, Vefarinn mikli frá Kasmír, hafi end- urnýjað íslensku skáldsagnalistina með einu höggi. Hin alþjóðlega þýðing Laxness er að sögn Hamalainens að hann skrifaði um þekkta hluti þrátt fyrir að skáld- sögurnar gerðust á Islandi. Einkum hafi Sölku Völku verið tekið með ein- dæmum vel um víðan heim en sér- staklega á Norðurlöndunum vegna þess hversu auðvelt var að þekkja ör- lög hennar. Meulengracht um Laxness undir fyrir- sögninni „Hið mikla skáld íslands". Hann leggur áherslu á að höfundurinn hafi verið bæði íslendingur og heims- borgari, sem í upphafi hafi leitað merk- ingar í hugmyndafræðum, frá kaþólsku til sósíalisma, svo á fjórða áratugnum hafi hann skrifað hrósandi ferðabækur til Sovétríkjanna, en hafi síðan eftir miðja öldina gefið kommúnismann upp á bátinn, hafi alltaf haldið sína leið, alltaf róttækur og oftast umdeildur, svo hann hafi um árabil verið miðpunktur átaka í íslenskri menningarumræðu. Lífshlaup hans einkennist af miklum hræringum, sem stöðugt hafi verið honum efnisuppspretta í verkum, sem segja megi að snúist um þann sem fari um og þann sem leitandi snúi heim og finni sannleikann þar. Einn mesti rithöfundur aldarinnar Meulengracht rekur verk Laxness, þar sem Saika Vaika, Sjáifstætt fólk, Heimsh'ós og Islandsklukkan séu mörk- uð sósíalrealisma og Atómstöðin sé háðsádeila á samtíma stjórnmál á ís- landi. Um Gerplu segir að hún hafi vakið reiði á íslandi, því sagan geri grín að ís- lendinga sögunum og hetjumynd þeirra, en í bókinni sýni hann „í raun styrk sagnanna, fleytir áfram og endurnýjar mál þeirra á meistaralegan hátt og tekst betur en fiestum að skapa samhengi frá elstu bókmenntum til eigin tíma". Með Nóbelsverðlaununum 1955 hafi gagn- rýnin heima fyrir þagnað, enginn hafi borið hróður landsins jafn víðá og hann og ófáir séu þeir rithöfundar og lista- menn, sem hafi notið gestrisni hans. Með síðustu bókunum, æviminningun- um, hafi hann svo endanlega komið heim. Meulengracht minnir á ritgerða- snillinginn Laxness, sem einnig hafi fengist við ljóðagerð og leikritasmíð. I lokin segir að Laxness verði minnst sem eins mesta rithöfundar aldarinnar. Andsætt landa sínum Gunnari Gunn- arssyni hafí hann valið að skrifa á ís- lensku, sem ekki hafi verið jafn sjálf- sagt þá og nú virðist og samt öðlast heimsfrægð. ,Augljósasta ástæðan er að Halldór Laxness er mikill rithöfund- ur," en einnig hafi íslenskan verið mál sagna og Ijóða óslitið í þúsund ár „og þá miklu hefð bera verk Halldórs Laxness með sér". Risinn í norrænum bókmenntum í Politiken rekur Ole Schierbeck ævi Laxness undir fyrirsögninni „Risi í nor- rænum bókmenntum". Eftir að hafa rekið feril Laxness segir hann í lokin að Laxness hafi verið næstum ótrúlega af- kastamikill höfundur, sem á fáum árum hafi skrifað verk eins og Sölku Vóiku, Sjálfstætt fólk og Heimsljós. Um Is- landsklukkuna megi segja að hún sá heillandi mynd af hefð, hugarfari og sjálfstæðisbaráttu og sú bók sé tví- mælalaust þjóðernissinnaðasta bók Laxness. Eftir Nóbelsverðlaunin hafi Laxness haldið skriftunum áfram ótrauður og verkin þá fengið á sig blæ þess sem lítur hugsi yfir farinn veg. I Dagens Nyheter skrifar rithöfund- urinn Ola Larsmo að auðvitað hafi mátt búast við andláti manns er hefði náð jafnháum aldri og Laxness náði. „En andlát hans hefur mikil áhrif í bók- menntalegu samhengi. Sett í sænskt samhengi mætti líkja þessu við að Aug- ust Strindberg, Selma Lagerlöf og Vil- helm Moberg hefðu gefið upp andann samtímis. Það er í raun hlægilegt að ætla í nokkrum línum að taka saman feril eins mesta höfundar Norðurland- anna, því skriftir Laxness spanna nokkurn veginn öldina alla." Larsmo rekur ævi Laxness og helstu verk, hvernig Bandaríkjaferðin hafi haft áhrif á hann og hann farið að líta á sig sem kommúnista. Salka Vaika sé kvik- myndahandrit, sem hafi verið hafnað í Hollywood, en í bókinni hafi frásögn hans fundið form sitt. Larsmo rekur hvernig Laxness var umdeildur á ís- landi og fráhvarf hans frá kommúnism- anum hafi ekki endilega gert hann minna óþægilegan allt fram á áttunda áratuginn, „þegar verk hans eins og mjúklentu í breiðri minningasvítu". „Róttæklingurinn breyttist í þjóðar- minnisvarða, bronssteypu sem honum • tókst öðru hverju að rjúfa með eftir þörfum hvassri tungu sinni - allt þar til málið brást honum. En sá sem fór um í túnfætinum á Laxnesi snemma á tíunda áratugnum gat á stundum heyrt fallegar og vel spilaðar píanóstrófur út um opinn glugga. „Það er Halldór, sem spilar," sagði kona hans ef einhver undraðist." í mildu myrkri gleymskunnar í minningargrein í Svenska Dagblad- et minnir Carl Otto Werkelid á að af- mælisdag Laxness hafi borið upp á al- þjóðadag bókarinnar. „95 ára sat hann á fjalli sínu þarna langt í norðri, bók- menntarisi hvers útsýn og orðstír spannaði allan heiminn, en undanfarin „_ ár var hann sjálfur sveipaður mildu myrkri gleymskunnar." „Gangandi skáldsögu, sem enginn kemst undan," segir Werkelid Steinunni Sigurðardóttur hafa kallað starfbróður sinn, meðan Einar Már Guðmundsson hafi lýst honum sem meistara í að vera annars vegar flókinn höfundur, en hins vegar skrifa svo að allir geti lesið hann - og það geri líka allir á íslandi. Um Lax- ness hafi Arthur Lundkvist skrifað 1948 að persónulýsingar hans minni mest á klassísku rússnesku höfundana, séu samsettar, ekki lausar við að vera analý- tískar og auk þess óútreiknanlegar og sögur hans líktust sögum Hamsun sagði Lundkvist, sem gjarnan vildi að landar hans kynntust Laxness. Það gerðu þeir síðan 1955, þegar Laxness fékk Nóbelsverðlaunin ári á eftir Hemingway og þá fyrir miklu verkin frá árunum á undan. Werkelid minnir á að Laxness hafi gengið á hólm við landsmenn sína og það hafi ekki síst verið tæpitungulaus gagnrýni í garð landa hans sem hafi áunnið honum stöðu ofar forsetanum. „Sem rithöfund- ur varð hann lifandi minnismerki, en einnig lifandi þjóðarsamviska í órofnum viðræðum við lesendur. Og hann var líka lesinn, langt handan hafsins. Bæk- ur hans hafa verið þýddar á um fimmtíu tungumál." Werkelid rekur feril Laxness, sem í fyrstu hafi markast af trú. „Laxness kastaði þó fljótt trúnni líkt og hann átti síðar eftir að kasta öðrum ástríðum, til dæmis pólitískum stefnum á vinstri- vængnum. Andlegri vídd og athygli sinni slepptí hann aldrei. Það var sá hornsteinn, sem eitt mesta höfundar- verk aldarinnar byggðist á: hæfileikinn til að gera einstaklinginn verðmætan og sýnilegan á bakgrunni samhengis í ætt við völundarhús." í minningargrein Ritzau-fréttastof- unnar, sem birtist í AktueJt og Kristeligt Dagblad segir í fyrirsögninni að Laxness hafi verið bókmenntarödd Islands erlendis, verk hans spannað vítt svið og markast af baráttu hins veika til að komast af og gera miskunnarlausan heim manneskjulegri. Ferill Laxness er rakinn og stjórnmálaáhuginn, þar sem Laxness hafi verið „aðdáandi kommún- ismans og Sovétríkjanna, þar til her- menn Varsjárbandalagsins réðust inn í Ungverjaland". Þá hafi hann snúið baki við kommúnismanum og seinna sagt að villt hefði verið um fyrir heilli kynslóð, því hún hafi ekki fengið að vita um hvernig í raun hafi verið umhorfs hand- an við járnteppið. Síðar hafi hann misst áhuga á öllum stefnuskrám, en aðeins sagst hafa áhuga á staðreyndum. Nób- elsverðlaunin hafi hann fengið sem staðfestingu á stöðu sinni í norrænum og evrópskum bókmenntum. I sænska blaðinu „Expressen" var andláts Laxness getið með lítílli klausu, þar sem bent var á að aldrei hefði nokk- ur höfundur lifað jafn lengi eftír að hann hefði fengið Nóbelsverðlaunin, heil 43 ár, eða jafnlengi og Albert Camus lifði, næstí verðlaunaþegi á eftir Laxness.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.