Morgunblaðið - 10.11.1999, Side 36

36 MIÐVIKUDAGUR 10. NÓVEMBER 1999
LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ
Friðum ekki
samviskuna
„Hvað efokkurhefur nú skjátlast,
efsá sem við höfum líflátið
reynist síðar vera saklaus?“
FYRSTU viðbrögð
mín við frásögnum
af grimmdarverk-
um nasista gegn
gyðingum voru
vafalaust þau að fyllast viðbjóði
á mönnunum sem höfðu hagað
sér svona. Sumir forkólfanna
voru hengdir, aðrir fengu langa
fangelsisdóma. Ekkert sem ég
hef séð eða heyrt síðan breytir
því að mér finnst enn að þeir
hafi átt skilið makleg málagjöld.
En hafi ég sagt þá að það hafi
verið rétt að taka þá af lífi verð
ég að viðurkenna sinnaskipti.
Aftökur eru einfaldlega refsing
sem siðað samfélag á að ekki að
nota og þá skiptir engu hvað
viðkomandi hefur gert af sér.
Dauðarefsing er aldrei
„rétta“ lausnin.
Hvað ef okkur hefur nú
skjátlast, ef sá sem við höfum
líflátið reynist síðar vera sak-
laus?
Hvað ef hann hefur verið sak-
UIAUADC laus en samt
VIUnUKr játaðogfyrir
Eftir Kristján játningunni
Jónsson reynast siðar
vera floknar,
sálfræðilegar ástæður, aðstæð-
ur hafi með einhverjum hætti
þvingað sakborninginn til að
segjajá?
Þá vil ég ekki vera í hópnum
sem segir að vissulega sé það
slæmt en ekki fari hjá því að
mistök séu gerð. Þá vil ég frek-
ar að sálardauð illmenni fái að
lifa. Annað mál er að við getum
neyðst til þess í sjálfsvarnar-
skyni að læsa þau inni fyrir lífs-
tíð.
Fyrstu viðbrögð mín (og
áreiðanlega margra annarra
sem þetta lesa) þegar þeir
heyra um fullorðið fólk sem
misþyrmir börnum kynferðis-
lega eru máttvana sorg og síðan
bræði. Eitthvað verður að gera.
Ekkert er varnarlausara en
ungviði. Lítið bam sem treystir
okkur, getur ekki borið hönd
fyrir höfuð sér, skortir afl. Það
kann heldur ekki að varast
klækina í okkur.
En hvernig leysum við vand-
ann þegar við heyrum frásagnir
tveggja, barnsins og fullorðna
aðilans, sem oftast er karl og
þeim ber ekki saman? Staðhæf-
ing gegn staðhæfingu?
Hafi barnið orðið fyrir slíkum
fantaskap, reyni síðar að ná
rétti sínum en geti ekki sannað
mál sitt, er líklegt að það verði
aftur fyrir andlegu tjóni vegna
sama máls. I þetta sinn vegna
þess að það missir trú á réttlæti
fullorðna fólksins, getur ekki
sætt sig við að því sé ekki trúað.
Það sem eftir er lífsins treystir
það engum nema það fái því
betri hjálp og tíma til að græða
sárin.
Við getum valið létta og
þægilega leið og sagt að barn
geti ekki tekið upp á því að
segja ósatt um svona mál. En
því miður þurfum við ekki að
grandskoða margar lög-
regluskýrslur til að átta okkur á
að þannig er heimurinn ekki.
Börn og unglingar geta, ann-
aðhvort af eigin hvötum, með
stuðningi félaga sinna eða jafn-
vel foreldris, ákveðið að skrökva
upp á fullorðið fólk sökum sem
ekki eiga sér stoð í veruleikan-
um.
Samt erum við oft tortryggin
á kerfið. Við veltum fyrir okkur
hve mikil virðing sé yfirleitt
borin fyrir börnum í heimi full-
orðinna. Er alveg víst að þeir
sem spurðu hafi verið jafn
reiðubúnir að trúa barninu og
fullorðna manninum?
Hvernig leysum við svona sið-
ferðisvanda? Við gerum það
auðvitað flest með því að segja
að þetta sé mál dómskerfisins
og bendum á að við höfum ekki
forsendur til að meta hvert ein-
stakt mál. En þá getum við ekki
ílúið óþægilega, nagandi tilfinn-
ingu fyrir því að þannig séum
við að bjarga okkur á fiótta. Og
í þessu tilviki erum við að tala
um málefni sem snertir allt full-
vaxið fólk. Allir þekkja barn eða
börn sem þeim þykir vænt um.
Svo getur líka verið að fólki
finnist allt í einu að hinir há-
lærðu dómarar séu á villigötum,
að þeir skilji ekki að beita þurfi
óvenjulegri hugsun, nýjum rök-
um þegar um níðingsverk gegn
börnum sé að ræða. Þau eigi
það skilið í vanmætti sínum.
Rétt sé að sönnunarbyrðin
geti verið óleysanlegur vandi í
gömlum málum þar sem aðeins
tveir séu til frásagnar. En ef
ekki sé hægt að sanna eitt eða
neitt verði að snúa gamalli hefð
við og sakborningur verði að
sanna að hann hafi ekki brotið
af sér.
Ekki efast ég um að mörgum
gengur gott eitt til þegar þeir
mæla með slíkum aðferðum.
Með illu skuli illt út reka. Og
kannski verður mér núið því um
nasir að ég hafi ekki nógu mikið
ímyndunarafl til að skilja þján-
ingarnar sem barn geti gengið í
gegnum ef það verði fórnarlamb
barnaníðings.
En ef við ákveðum nú allt í
einu að láta sakborninga ekki
njóta vafans í slíkum málum
ættum við að hafa í huga að við
værum að búa til fordæmi. Úti-
lokað er að láta þessa reglu
gilda um aðeins eitt mál, allir
sem sakaðir eru um að vera
barnaníðingar verða þá í fram-
tíðinni að sanna sakleysi sitt.
Takist þeim það ekki munu
hinir seku taka út réttláta refs-
ingu - og aðrir, sem dæmdir
verða saklausir, geta ekki borið
hönd fyrir höfuð sér. Þeir sjá líf
sitt hrynja til grunna og taka
jafnvel með sér í fallinu aðra ná-
komna.
Kannski liði mér eitthvað bet-
ur ef ég þekkti sakborning sem
ég væri innst inni sannfærður
um að væri sekur og sæi hann
dæmdan. Fá makleg málagjöld.
En það má ekki vera og er von-
andi ekki hefndarþorsti sem
ræður þegar við viljum svipta
hann réttinum til að sleppa ef
ekki sannast á hann sök. Nei,
það er umhyggjan fyrir öðrum
börnum, drengjum og stúlkum,
sem við viljum að geti lifað án
ótta við að þeim verði mis-
þyrmt.
Misþyrmt núna. En börn
vaxa og verða stór. Með því að
krefjast þess að sá sem sakaður
er um glæp sanni sakleysi sitt
erum við áreiðanlega að dæma
sum litlu barnanna sem við vilj-
um vernda núna til að þola síðar
á ævinni annars konar mis-
þyi-mingu, útskúfun fyrir glæpi
sem þau hafa ekki framið. Það
gerum við ef við styttum okkur
leið núna til að friða samviskuna
og sanna að við séum reiðubúin
að fórna öllu, jafnvel sjálfu rétt-
arkerfinu, til að koma lögum yf-
ir barnaníðinga.
Þróun sagnfræðirannsdkna á fslandi
Morgunblaðið/Davíð Logi

mg ÉjA 1 ■
Sagnfræðingar hlýða á framsögu á ráðstefnunni í Reykholti.
Mikið verk verið
unnið í íslenskri
sagnfræði síðan 1970
Alger straumhvörf urðu
í íslenskum sagnfræði-
rannsóknum um 1970,
segir Davíð Logi Sig-
urðsson, sem sat um
helgina ráðstefnu um
sýn íslenskra sagnfræð-
inga á fræðigreinina
í árþúsundalok.
ALGER umskipti hafa orðið í ís-
lenskri sagnfræði og iðkun hennar
undanfarin þrjátíu ár og hefur mik-
ið og gott verk verið unnið á þess-
um tíma þótt enn séu stórar glufur
sem fylla þarf í. Það er hins vegar
til marks um þær miklu breytingar,
sem orðið hafa í fræðigreininni, að
meginviðfangsefni hennar á undan-
förnum árum er gjarnan sagnfræð-
in sjálf í stað atburða í fortíðinni eða
skrifa um þá.
Þetta er meðal þess sem fram
kom á ráðstefnu Sögufélags og
Sagnfræðistofnunar Háskóla ís-
lands um sýn sagnfræðinga á
íslandssöguna í árþúsundalok, sem
haldin var í Reykholti í Borgarfirði
um helgina. Komu þar saman u.þ.b.
fjörutíu sagnfræðingar og áhuga-
menn um íslenska sagnfræði og
reyndu að leggja mat á þróun og
stöðu sagnfræðirannsókna við þau
tímamót sem framundan eru en það
var mál manna að sagnfræðirann-
sóknir og skrif hefðu tekið miklum
breytingum á þessari öld.
A ráðstefnunni héldu ellefu sagn-
fræðingar framsöguerindi og jafn
margir fluttu síðan stutta umsögn
um framsöguerindin, auk þess sem
almennar umræður fóru fram. Af-
raksturinn verður síðan birtur í
Sögu árið 2000.
Athygli vakti að það virðist alveg
sama hvort um er að ræða sagn-
fræðirannsóknir á sögu þjóðveldis-
aldar eða nútímasögu, hagsögu eða
byggðasögu, alger bylting varð í
hvers kyns sagnfræðirannsóknum
eftir 1970. Þannig eru mun fleiri
sagnfræðirit gefin út í seinni tíð og
umfang þeiiTa er margfalt á við það
sem áður var, vísindaleg vinnu-
brögð hafa rutt sér til rúms í fræð-
unum og ýmsar undirgreinar jafn-
framt skotið rótum á Islandi. Þessa
þróun röktu menn til þeirrar stað-
reyndar að um það leyti varð sagn-
fræðin fyrst kennd sem sérstök há-
skólagrein á Islandi en fram að því
hafði ekki verið hægt að helga sig
sagnfræðinni einvörðungu sem
fræðigrein við Háskólann.
Sagan notuð sem vopn í sjálf-
stæðisbaráttu
Ingi Sjgurðsson, prófessor við
Háskóla Islands, flutti í byrjun yfir-
litserindi um þróun sagnfræðinnar
frá miðöldum til samtímans. Eins
og gefur að skilja hafa miklar
breytingar orðið á þessum tíma,
kirkjusöguritun og annálaskrif hafa
vikið fyrir þjóðernislegri söguritun,
sem í seinni tíð hefur síðan sjálf
komið til endurskoðunar.
Jón Viðar Sigurðsson dósent
fjallaði í erindi sínu um skrif fræði-
manna á nítjándu og tuttugustu öld
um hámiðaldir, Helgi Þorláksson
prófessor ræddi um síðmiðaldir
(1300-1550) og Gísli Gunnarsson,
prófessor um sagnfræðirannsóknir
á íslensku samfélagi 1550-1830.
Loks gerði Gunnar Karlsson pró-
fessor grein fyrir því hversu sýn
sagnfræðinga á tímabilið 1830-1944
hefur breyst og sagði Gunnar m.a.
að sagnfræðingar hefðu á fyrstu
áratugum þessar aldar verið að
heyja sjálfstæðisbaráttu með sögu
að vopni, ekki verið að skrá sögu
hennar. I seinni tíð hafa menn hins
vegar horft gagnrýnni augum á
tímabilið og reynt að beita vísinda-
legri vinnubrögðum við söguskrifin.
Landnám undirgreina
eftir 1970
I erindi Margrétar Guðmunds-
dóttur sagnfræðings um iðkun
kvennasögu hér á Islandi kom fram
að þótt kvennasagan hefði alls ekki
sprottið upp fullsköpuð í kvenna-
hreyfíngum áttunda áratugarins,
heldur verið stundum síðan á nítj-
ándu öld, þá hófst landnám hennar
ekki hér á landi fyrr en þá. Sagði
Margrét að sagnfræðinámskeið,
sem Sigríður Th. Eriendsdóttir
kenndi við háskólann í fyrsta sinn
veturinn 1982-1983, hefði skipt
sköpum og fætt af sér miklar og
góðar rannsóknir á þessu sviði.
Loftur Guttormsson prófessor
ræddi um iðkun félags- og fólks-
fjöldasögu á Islandi og sagði að
ekki þyrfti að koma á óvart að flest
helstu verka á þessu sviði stæðu
mönnum nærri í tíma, í raun væri
yfirlit um iðkun þessarar undir-
gj'einar sagnfræðinnar saga þeirra
sagnfræðinga sem sóttu ráðstefn-
una í Reykholti.
Guðmundur Hálfdanarson dós-
ent sagði í sínu erindi að það væri
helsta einkenni menningar- og hug-
arfarssögu á Islandi hversu rýr hún
væri að vöxtum. Þetta stæði þó til
bóta og m.a. sagði Guðmundur að
erlend hugmyndaáhrif væru í aukn-
um mæli farin að gera vart við sig í
skrifum manna.
Staða hagsögunnar á Islandi var
til umræðu í erindi Guðmundar
Jónssonar lektors en að hans mati
hefur þessi grein sagnfræðinnar
eflst mjög á undanfömum árum. Á
hinn bóginn væri vart hægt að
segja að hagsaga hefði verið iðkuð
hér á landi íyrr en á áttunda ára-
tugnum.
Valur Ingimundarson sagnfræð-
ingur reifaði sögu utanríkismála á
20. öld og sagði Valur að það hefði
nokkuð staðið sagnarituninni fyrir
þrifum hversu erfitt var lengi vel að
fá aðgang að skjölum um utanríkis-
mál. Helstu rit um þessi mál væru
fram á níunda áratuginn ævisögur
ýmissa stjórnmálamanna en nú ber
hins vegar loks nokkuð á heildstæð-
um rannsóknum á helstu deilumál-
um í sögu utanríkismála.
Að síðustu gerði Friðrik Olgeirs-
son sagnfræðingur grein fyrir
byggðasöguskrifum hér á landi en
þau hafa í seinni tíð orðið lífsviður-
væri fjölda sagnfræðinga. Sagði
Friðrik m.a. að eftir 1983 hefðu fáir
aðrir en þeir sem menntaðir eru
sem sagnfræðingar stundað slíkar
rannsóknir.
Þarf að fylla í margar glufur í
rannsóknum á Islandssögunni
Þótt sagnfræði hafi vitaskuld
verið iðkuð á Islandi frá miðöldum,
og ýmis verk sem nú eru komin til
ára sinna standi enn fyllilega fyrir
sínu mátti draga þá ályktun af máli
manna á ráðstefnunni að straum-
hvörf hafi orðið í faginu þegar tekið
var að kenna sagnfræði við Háskóla
íslands sem sérstakt fag. Ljóst var
að vísu að enn vantar rannsóknir á
viðamiklum þáttum sagnfræðinnar
og að sagnfræðingar munu ekki
þurfa að sitja aðgerðalausir næstu
áratugina.
I umræðum að loknum fram-
söguerindum lýsti Svanur Ki'ist-
jánsson, prófessor í stjórnmála-
fræði, engu að síður mikiili ánægju
með ráðstefnuna og þakkaði fyrir
að hafa gefist tækifæri til að sækja
hana sem áhugamaður um sagn-
fræði. Sagði Svanur að ráðstefnan
hefði leitt vel í ljóst hversu mikið
verk hefði verið unnið í íslenskri
sagnfræði síðan 1970 og að sagn-
fræðingar gætu borið höfuðið hátt
við upphaf nýs árþúsunds.