Morgunblaðið - 02.04.2000, Blaðsíða 10

10 SUNNUDAGUR 2. APRÍL 2000
MORGUNBLAÐIÐ
Ungverjaland
y / FiNN-
LAND
EISTLAND,
LETTLAND' *.
DANMÖRK
PÓLLAND V
belgía land
LÚX'--;
1ÉKK~SLÓVAKIa
M^ UNGVL /
FRAKK-
LAND
RÚMENÍA '"7
BÚLGARtAT y'
Stærri ríki
□ Pólland
Smærri ríki
~1 Búlgaría
Eistland
Lettland
Litháen
Kýpur
Malta
□ Tyrkland
Rúmenía
Slóvakía
Slóvenía
Tékkland
að sækja um inngöngu í ESB
Riki sem eru
ESB
Stærn ríki
— Bretland
Frakkland
(talía
Spánn
_l Þýskaland
Smærri ríki
— Austurríki
Belgía
Danmörk
Grikkland
Finnlans
Holland
frland
Lúxemborg
Portúgal
Svíþjóð
KLAND
KÝPUR
MALTA
Staða smærri ríkj a innan
Evrópusambandsins er góð
Starfshættir smáríkja innan Evrópusam-
bandsins er efni doktorsritgerðar Baldurs
Þórhallssonar, lektors í stjórnmálafræði við
Háskóla Islands. Hildur Einarsdóttir
______spjallaði við Baldur sem segir__
niðurstöður sínar benda til þess að smáum
ríkjum gangi vel að ná fram hagsmunum
sínum innan Evrópusambandsins.
Fjöldi smárra ríkja hefur sótt um aðild
að Evrópusambandinu og stóru ríkin
hafa áhyggjur af því að smærri ríkin
verði ráðandi í sambandinu.
aldur segir að áhugi sinn
á stöðu smærri ríkja inn-
an Evrópusambandsins
hafí vaknað þegar hann
var í meistaranámi í Bretlandi á
árunum 1992-1993. Þá voru EFTA
ríkin, Austuríki, Noregur, Svíþjóð
og Finnland að sækja um aðild að
Evrópusambandinu og samninga-
viðræður við þau að hefjast.
,Á þessum tíma var meðal ann-
ars rætt um hvaða áhrif þessi
smærri ríki gætu haft innan
Evrópusambandsins. Það var líka
ljóst að ríki Suður- og Austur-
Evrópu ætluðu að sækja um aðild
að sambandinu," segir Baldur.
„Þessi ríki eru smá nema Pólland.
Sú spurning var því líka áleitin
hvort fjöldi smárra ríkja og starfs-
hættir þeirra gætu haft afgerandi
áhrif á þróun sambandsins.11
Baldur lauk við doktorsritgerð
sína á síðastliðnu ári við stjórn-
málafræðideild háskólans í Essex í
Bretlandi. Ritgerðin verður gefin
út hjá Ashgate útgáfufyrirtækinu
þar í landi í júlí næstkomandi.
„Ég kynnti mér starfshætti ríkj-
anna einkum í tveimur málaflokk-
um í iandbúnaðarmálum (Common
Agricultural Policy- CAP) og í
byggðamálum (Regional Policy),“
heldur Baldur áfram máli sínu.
„Ég bar saman starfshæþti
smárra ríkja, Luxemborgar, ír-
lands, Danmerkur, Belgíu, Portúg-
al, Grikklands og Niðurlandanna
við hegðun stærri ríkjanna Spánar,
Ítalíu, Bretlands, Frakklands og
Þýskalands á árunum 1986- 1994.
Skilin milli þessara smærri og
stærri ríkja eru skýr hvað varðar
íbúafjölda, þjóðhagsframleiðslu,
stærð lands og stjórnsýslu.
Til að kynna mér efnið nánar tók
ég viðtöl við fjörutíu og sjö fulltrúa
smærri og stærri ríkja í sendi-
nefndum ríkjanna hjá Évrópusam-
bandinu og starfsmenn í fram-
kvæmdastjórninni og ráðherraráð-
inu.
Sérhæfingin skiptir
miklu máli
Ég byggi ritgerðina á kenning-
um Peter Katzensteins sem heldur
því fram að sérhæfing smærri ríkj-
anna á atvinnusviðinu og samráðs-
kerfi (corporatism) þeirra skýri
hegðun þeirra á alþjóðavettvangi. í
ritgerð minni tek ég inn þriðju
breytuna sem er stærð og einkenni
stjórnsýslu og varpa fram spurn-
ingum eins og hvaða áhrif hefur
smæð stjórnsýslu á starfsemi
smærri ríkjanna innan Evrópu-
sambandsins?
Katzenstein hefur að mínu mati
rétt fyrir sér þegar hann talar um
að sérhæfingin skipti miklu máli
þegar skýra á hegðun ríkja á al-
þjóðavettvangi. Samráðskerfi
smærri ríkja skýrir hins vegar
ekki annars konar hegðun þeirra
innan Evrópusambandsins. Ég er
ekki sammála honum þegar hann
heldur því fram að samráðskerfið
milli hagsmunaaðila og ríkisstjórn-
ar heima fyrir sé miklu meira hjá
smærri ríkjúnum en þeim stærri.
Einstakir hópar í stærri ríkjunum
eins og bændur hafa mjög mikið
samráð við stjórnvöld ekkert síður
en bændur í smærri ríkjunum.11
Baldur útskýrir hvernig sérhæf-
ing smærri ríkjanna gerir þeim
kleift að starfa á árangursríkan
hátt innan Evrópusambandsins.
„Smærri ríkin hafa yfirleitt lykil-
hagsmuna að gæta í aðeins tveim
eða þremur málaflokkum og það er
mismunandi eftir ríkjum hverjir
þeir eru. Innan þessara málaflokka
á sér síðan stað forgangsröðun á
afmörkuð málefni. Smærri ríkin
sérhæfa sig í ákveðnum fram-
leiðslugreinum og þannig ná þau
að keppa á alþjóðavettvangi. Ef við
tökum Dani sem dæmi þá hafa þeir
í landbúnaðarstefnu sambandsins
langmestra hagsmuna að gæta
hvað varðar tvær framleiðslugrein-
ar sem eru svínakjötsframleiðsla
og mjólkurframleiðsla. Þessar tvær
greinar eru um fimmtíu og fimm
prósent af landbúnaðarframleiðslu
þeirra.
Hagsmunir stærri og smærri
ríkjanna mjög ólíkir
Landbúnaðarmálin eru langviða-
mest innan sambandsins og þar er
að finna tuttugu og þrjár fram-
leiðslugreinar. Smærri ríkin hafa
engra hagsmuna að gæta innan sjö
til ellefu framleiðslugreina en
stærri ríkin hafa hagsmuna að
gæta innan nær allra þeirra. Ef við
skoðum byggðamálin þá hafa til
dæmis írar, Portúgalar og Grikkir
nær eingöngu hagsmuna að gæta
innan markmiðsáætlunar eitt innan
byggðarstefnunnar. Hagsmunir
stærri ríkjanna eru hins vegar
dreifðir á milli markmiðsáætlana
eitt til fimm. Þessi sérhæfing
smærri ríkjanna hefur heilmikið að
segja um það hvernig þau haga sér
innan sambandsins. Stærri ríkin
þurfa að sinna nær öllum málefn-
um innan sambandsins en smærri
ríkin geta einbeitt sér að fáum af-
mörkuðum málefnum. Innan þeirra
á sér svo stað forgangsröðun á af-
mörkuðum málefnum.
Mismunandi samningatækni
eftir mikilvægi málefnanna
Þegar ákvörðunartökuferlið í
landbúnaðar - og byggðamálum í
Evrópusambandinu er skoðað þá
beita smærri ríkin tvenns konar
aðferðum við ákvörðunartöku. í
málum sem þau hafa mikilla hags-
muna að gæta eru smærri ríkin
ósveigjanleg og nota mjög harða
samningatækni og krefjast þess að
fá öllum kröfum sínum framgengt.
I öðrum málum innan landbúnað-
arstefnunnar og byggðarstefnunn-
ar eru ríkin mjög sveigjanleg og
tilbúnari að semja vegna þess að
þau hafa þar engra beinna hags-
muna að gæta. Samningatækni
stóru ríkjanna er hins vegar
ósveigjanleg í öllum málum. Jafn-
vel í málum þar sem þau hafa ekki
beinna hagsmuna að gæta. Þannig
draga stærri ríkin úr getu annara
landa til að ná fram hagsmunum
sínum.
Skýringin á þessu er sú að
stærri ríkin þurfa að gæta að því
að takmarka útgöld til Evrópu-
sambandsins vegna þess að það
eru þau sem halda Evrópusam-
bandinu uppi fjárhagslega.
Fjölmennustu ríkin ósveigjan-
leg í nær öllum málum
Tökum dæmi af Bretum. Þegar
ég gerði þessa rannsókn á árunum
1994-1995 voru þrír hagfræðingar í
fullri vinnu í breska landbúnaðar-
ráðuneytinu að reikna út kostnað
við ólífurækt í ríkjum Suður-
Evrópu þótt Bretar komi hvergi
nærri slíkri framleiðslu sjálfir.
Þegar framkvæmdastjórnin kom
með tillögu um útgjöld til ólífu-
ræktar komu Bretar með gagntil-
lögur sem miðuðu að því að draga
úr kostnaði við ólífurækt í þessum
ríkjunum. Ég fann engin dæmi um
það að smærri ríkin höguðu sér á
þennan hátt.
Astæðan fyrir því að smærri rík-
in starfa ekki svona er fyrst og
fremst sú að þau hafa ekki
stjórnsýslulega getu til þess.
Stjórnsýsla þeirra er svo lítil að
þau verða að forgangsraða í þeim
málaflokkum sem þeirra beinu
hagsmunir liggja til að ná fram
málum sínum. Þannig að mestur
kraftur dönsku stjórnsýslunnar
innan landbúnaðargeirans fer í að
ná fram hagstæðum samningum í
mjólkur- og svínakjötsframleiðslu
svo dæmi sé tekið.
Starfsmenn sendinefnda smærri
ríkja mæta á alla fundi en stundum
án þess að reyna að hafa nokkur
áhrif. Starfsmenn stóru ríkjanna
eru alltaf undirbúnir og koma inn á
fundina til að hafa áhrif.11
Vilja halda í
núverandi skipulag
Eru dæmi um það að smærri
ríkin myndi blokk innan Evrópu-
sambandsins og vinni saman að
framgangi ákveðinna mála?
„Ég fann fá dæmi um slíkt innan
þeirra málaflokka sem ég kannaði.
Ástæðan fyrir því að smærri ríkin
vinna ekki meira saman er sú að
þau hafa mjög ólíkra hagsmuna að
gæta. Það skiptir til dæmis öllu
fyrir Luxemburg að ekki verði
komið á samræmdum fjármagn-
stekjuskatti innan Evrópusamban-
dsins og að landið fái að halda
’bankakerfi sínu óbreyttu. Helstu
hagsmunamál Portúgals og Grikk-
lands tengjast hins vegar afmörk-
uðum þáttum byggðastefnunnar og
ákveðnum framleiðslugreinum inn-
an landbúnaðarstefnunnar.
Það er í raun aðeins á tveimur
sviðum sem smærri ríkin hafa
sameiginlegra hagsmuni að gæta
og það er að vinna að því að stofn-
anauppbygging og ákvörðunar-
tökuferli Evrópusambandsins sé
þeim hagstætt. Með öðrum orðum
þá skiptir það smærri ríkin miklu
að halda í það skipulag sem er ríkj-
andi nú innan Evrópusambandsins