Morgunblaðið - 02.04.2000, Blaðsíða 26

26 SUNNUDAGUR 2. APRÍL 2000
MORGUNBLAÐIÐ
Þor Magnússon segist kveðja Þjóðminjasafnið sáttur við samstarfsfólk sitt
Þór Magnússon, sem lét af
embætti þjóðminjavarðar
í gær, hefur gegnt því
embætti frá árinu 1968.
Morgunblaðið ræddi við Þór
á þessum tímamótum.
Mikið er um að vera þar einmitt þessi
misserin vegna endurnýjunar safn-
hússins og endurskipulagningar á
öllu sýningarhaldi. Undanfamar
vikur hafa vindar blásið nokkuð um safnið, með-
al annars vegna þessa um
Pór er fyrst spurður hvað hafi orðið til þess að
hann ákvað að fara út í fomleifafræði?
„Það er nú erfitt að segja en áhuginn á þeim
fræðum kviknaði strax á unglingsárunum og ég
kann engar sérstakar skýringar á því. Eg hafði
einfaldlega áhuga á gömlum minjum og það er
eflaust meðfætt því það var enginn sérstakur
fomaldaráhugi á mínu bemskuheimili," segir
Þór en hann er fæddur á Hvammstanga árið
1937 og ólst þar upp fram á unglingsár.
Þór lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í
Reykjavík árið 1958, stundaði norrænunám við
Háskóla íslands í einn vetur en hélt haustið
1959 til Svíþjóðar. „Ég leitaði mér upplýsinga
um hvar best væri að stunda nám í fomleifa-
fræði og þjóðháttafræði og margir Islendingar
fóru á þeim ámm til Svíþjóðar eins og reyndar
enn.“
Varstu viss um að fá starf við fagið þegar
námi væri lokið?
„Nei, ég var ekki viss um það en ég ræddi við
Kristján Eldjám, þáverandi þjóðminjavörð,
sem ég þekkti þá nokkuð, áður en ég hóf námið
og hann hvatti mig mjög. Hann vissi af þessum
áhuga mínum og sagði að þótt hann hefði enga
stöðu þá fyrir mig gæti það breyst og ég skyldi
ótrauður leggja út á þessa braut. Ég hef á sama
hátt hvatt þá sem hafa spurt mig og hafa áhuga
á fomleifafræði."
Þór hélt því til Uppsala í Svíþjóð - með Gull-
fossi eins og tíðkaðist á þeim árum. Ekki var
heldur farið heim í jólafríinu en á sumrin vann
hann fyrir sér í brúarvinnu.
Prófessoramir þekktu
til á íslandi
Aðalgrein Þórs var fornleifafræði en sem
aukafög tók hann þjóðháttafræði og þjóðfræði.
„Það vildi nú svo vel til að prófessoramir þekktu
vel til á fslandi. Márten Stenberger hafði verið
við rannsóknir í Þjórsárdal árið 1939 sem vora
fyrstu meiri háttar fomleifarannsóknimar hér á
landi. í þjóðháttafræðum var Dag Strömbáck
prófessor en hann hafði verið sendikennari hér
og rannsakað mikið forníslensk fræði og ég naut
þess hjá þessum mönnum að vera íslendingur,"
segir Þór. Hann var einn íslendinga í sínu fagi
en hann sagði íslendingahópinn hafa haldið vel
saman í Uppsölum.
í janúar 1964 sneri Þór heim. Þá bar svo við
að auglýst var ný staða í þjóðháttadeild Þjóð-
minjasajfnsins sem hann sótti um og fékk. Hefur
hann starfað við safnið síðan, tók við embætti
þjóðminjavarðar árið 1968 þegar Kristján Eld-
jám var kjörinn forseti. „Þegar ég kom heim
var nýlega búið að stofna þjóðháttadeild sem
hafði það verksvið að safna heimildum um ís-
lenska þjóðhætti og þjóðlíf. A þessum áram fór
efnisöflun fram að mestu eins og gerist ennþá
með spumingaskrám sem sendar vora fróð-
leiksfólki um land allt sem kunni frá ýmsu að
segja. Efni var einnig safnað með viðtölum við
fólk og þannig byggðist upp mjög merkilegt
safn þjóðhátta sem nú er mikið notað og sótt í
vegna rannsókna og sér þess víða merki í bók-
um og ritum.“
Gagmagrunnu rinn Sarpur
Þór segir að nú séu allar slíkar heimildir
skráðar í gagnagrunninn Sarp sem hann segir
verða mjög aðgengilegan fræðimönnum til úr-
vinnslu. ,A vetuma vann ég mest við þjóðhátta-
söfnunina en á sumrin var ég einkum við fom-
leifarannsóknir. Ég var í fimm ____________
sumur í Hvítárholti í Hranamanna-
hreppi en þar höfðu fundist rústir
frá landnámsöld. Þarna fundust
nokkur jarðhús og var þetta merki-
legur uppgröftur á sínum tíma og
margt sem kom þar í Ijós,“ segir Þór.
Morgunblaðið/Sverrir
Verðum að sjá
tilganginn með
varðveislunni
vegar talsvert um hvar hægt er að bera niður.“
Læra menn það helst af reynslunni hvemig
fara á að við fomleifagröft?
Má ekki kreista efniviðinn
„Menn læra ákveðin vinnubrögð eða upp-
graftartækni en síðan kennir reynslan manni
oft hvemig best er að fá sem mest út úr hverri
rannsókn, hvemig það sem finnst getur bætt við
þá þekkingu sem fyrir er á hinum ýmsu sviðum,
svo sem byggingarsögu, menningu og lifnaðar-
hætti fólks. Það verður að fara varlega í sakim-
ar og gæta þess að spilla engu og það má ekki
kreista efniviðinn of mikið því hann hefur sín
takmörk. Hér verður dómgreindin því að ráða
en stundum era menn að leita stíft eftir ákveðn-
um vísbendingum og einhveiju sem getur fært
þeim einhver ný sannindi.
A þessum áram vora peningar litlir og ekki
hægt að leyfa sér að vera mjög lengi við rann-
sóknir en við unnum í Hvítárholti í fimm sumur,
bjuggum í tjöldum og fengum viðurværi á bæn-
um.“
Fáið þið mikið af ábendingum eða óskum um
rannsóknir?
„Já, við fáum margar ábendingar um fom-
leifar hér og þar en það er ekki hægt að komast í
að rannsaka nema örlítið. Seinni árin hefur aðal-
lega verið unnt að sinna svokölluðum neyðar-
rannsóknum sem koma til vegna framkvæmda
eða skipulags. Nýr þáttur í starfinu er skráning
fomleifa þar sem framkvæmdir standa fyrir
dyram, þær era þáttur í umhverfismati og geta
leitt til friðunar verðmæta sem menn vilja ekki
að eyðileggist."
Meðal rannsókna á vegum Þjóðminjasafnsins
síðustu árin nefnir Þór rannsóknir á Bessastöð-
um vegna bygginga, rannsóknir í Reykholti í
Borgarfirði og Eiríksstöðum í Haukadal. ,Á
Eiríksstöðum var grafið upp fyrir einni öld og
þar fundust merkilegar heimildir um húsaskip-
an. Menn vildu rannsaka Eiríksstaði betur £ til-
efni 1000 ára afmælis landafundanna og vonandi
verður hægt að færa sem best rök að því að
þama hafi Eiríkur rauði búið.“
Bitum raðað saman
Þór segir að við fornleifarannsóknir sé yfir-
________leitt leitað í ritaðar heimildir til að
Sinni ýmsum bera saman við það sem finnst en
fræðilegum
verkefnum
,Á þessum áram var sérhæfingin ekki orðin
mikil á safninu og menn gengu í þau verk sem
þurfti. Starfsemin í safninu var öll mun einfald-
ari en síðar hefur orðið en þó var unnið mjög
mikið starf við varðveislu minja, öflun heimilda
og við fræðistörf og starfið var í senn í föstum
skorðum en verkefnin þó fjölbreytt."
Uppgötvast fomleifar oftast fyrir slíkar til-
viljanir?
„í þessu tilviki hafði maður á bænum rekist á
rústir sem honum þótti forvitnilegar. Þama átti
að fara að rækta tún og hann sá þessar rústir
nánast á yfirborðinu. Þannig finnast merkilegar
fomminjar oft fyrir tilviljun en við vitum hins
ss5 ekki standist alltaf það sem fomsög-
urnar segja. „Einnig er leitað í öðr-
um heimildum, hérlendis eða í öðr-
um löndum, og þannig má smám
saman raða saman bitum um það hver menning-
artengslin eru. Ég held að ekki sé hægt að bera
brigður á það að landnámsmenn hafi flestir
komið frá Norðurlöndunum, einkum Noregi,
samsvörun við fomleifar á öðrum Norðurlönd-
um sýnir það, en einhver hluti þjóðarinnar hefur
komið sunnan um haf. Erfðafræði og nýjungar í
erfðarannsóknum og möguleikar þar eiga áreið-
anlega eftir að varpa skýrara Ijósi á þetta. Þessi
fræði vora ekki til fyrir nokkram áratugum og
að undanfömu hafa verið tekin sýni úr fornum
mannabeinum hér heima og annars staðar til
samanburðar. Þá hefur verið uppi sú kenning að
íslenskar konur séu að miklu leyti komnar frá
Bretlandseyjum, sem ég kann ekki nánari skýr-
ingar á, en norrænir menn komu ýmsir þar við á
leið hingað og víða. Þeir hafa eflaust haft með
sér þræla og ambáttir og hin mikla útþensla
byggðar á víkingaöld leiddi síðan af sér landa-
fundina, ísland, Grænland og Ameríku."
„Þjóðminjasafnið er sú stofnun sem hefur
hvað víðast starfssvið en það á að sinna menn-
ingarsögu, afla heimilda og varðveita, vinna að
rannsóknum og sýna almenningi það sem mark-
vert er og starfssvæðið er allt landið þótt mörg
byggðasöfn á landsbyggðinni hafi einnig tekið
að sér ákveðin hlutverk á sínum svæðum. Smám
saman era líka að koma sérstakir minjaverðir
víða um land sem era starfsmenn Þjóðminja-
safnsins og sinna minjavörslu, skráningu og eft-
irliti."
Um 40 hús í umsjá safnsins
Um 40 hús era nú í umsjá Þjóðminjasafnsins
og hafa verið tekin á þjóðminjaskrá. Era það
einkum hús sem ekki gátu lengur þjónað til-
gangi sínum og ljóst að yrðu rifin en æskilegt
þótti að varðveita. Hefur þá einatt verið ráðist í
endurbyggingu sem Þór segir bæði dýra og
tímafreka og nefnir sem dæmi í þessu sambandi
Víðimýrarkirkju, Glaumbæ og gamla bæinn á
Keldum á Rangárvöllum. Þessi varðveisla húsa
byrjaði 1934 þegar Víðimýrarkirkja er tekin á
skrá. „Húsasafnið er mjög merkilegur þáttur í
starfsemi safnsins og húsunum fer sífellt fjölg-
andi. Því fer þó fjarri að Þjóðminjasafnið geti
tekið að sér að varðveita öll aflóga hús en við
reynum líka, og þó ekki síst húsafriðunamefnd,
að styrkja aðra til þess eftir því sem fjármunir
leyfa. Best er þegar hægt er að halda slíkum
húsum í eðlilegri notkun og það má segja að hún
sé liður í umhverfisvemd sem alls staðar er of-
arlega á baugi.“
Áður var meira næði
fyrir grúskið
Hvemig hefur starfið í þjóðminjasafninu
breyst í gegnum árin?
„Fyrstu árin voram við mun færri í safninu og
verkefnin þess eðlis að það var meira næði til að
vera í margs konar grúski. Kristján Eldjárn var
mikill fræðimaður og lagði mikla áherslu á að
við stunduðum fræðistörf og ritstörf hafa alltaf
verið snar þáttur í verkefnum á ____________
Þjóðminjasafninu. Það sem hefur
breyst er að nú era verkefnin orðin
margbreytilegri og embætti þjóð-
minjavarðar er að ýmsu leyti sund-
urtættara en var þar sem menn
ráða ekki eins tíma sínum sjálfir. Það þarf að
sinna margs konar umsjón og stjómsýslu, menn
vilja eðlilega vinna meira á sínu sérsviði og allt
þetta hefur í för með sér önnur viðhorf til við-
fangsefnanna. Þetta er svipuð breyting og gerst
hefur í öllu þjóðfélaginu og allt er farið að ganga
hraðar fyrir sig og jafnframt verður sérhæfing-
in meiri,“ segir Þór.
Starfsemi Þjóðminjasafnsins er í dag skipt í
þijú svið, safnasvið, útiminjasvið og fjármála-
svið. ,Á safnasviði er unnið að söfnun gripa,
skráningu, forvörslu og viðgerðum og undir
hana heyrir einnig ljósmyndadeild og önnur
söfn sem era hluti af Þjóðminjasafninu, svo sem
lækningasögusafnið í Nesi, sjóminjasafnið í
Fer héðan heill
og óbrotinn
og óbeygður
Hafnarfirði og vísir að tækniminjasafni og þetta
svið sér einnig um fastar sýningar í safnhúsinu.
Útiminjasvið annast eftirlit og viðgerðir á
gömlum húsum, fomleifarannsóknir og skrán-
ingu og síðan er fjármálasviðið sem annast fjár-
reiður. Síðan er mikið samstarf við húsafriðun-
amefnd sem haft hefur aðsetur hjá safninu."
Þór segir að dagleg stjóm einstakra sviða sé
á ábyrgð sviðsstjóranna í samvinnu við þjóð-
minjavörð.
„Munasöfnun Þjóðminjasafnsins heldur stöð-
ugt áfram og þar eram við ekki aðeins að varð-
veita gamla muni heldur er mikilvægt að sýna
og kynna það sem tilheyrir upphafi nútíma-
tækni og framþróun meðal landsmanna.
Byggðasöfnin hafa mörg farið inn á þessa braut,
til dæmis er safn landbúnaðartækja á Hvann-
eyri, ég minntist áður á Sjóminjasafiiið í Hafn-
arfirði. Það er nefnilega nauðsynlegt að varð-
veita þessi gömlu tæki og helst þannig að þau
megi setja í gang og sjá hvemig þau unnu, hvort
sem um er að ræða gömul landbúnaðartæki, bíl
eða önnur tæki.“
Þór segir að vísir að sjóminjasafni hafi verið í
kjallara safnhússins og telur að slíkum minjum
hafi í raun ekki verið nægur sómi sýndur. „Það
er ekki vansalaust að þjóð sem hefur lifað af
fiskveiðum og þær staðið undir velmegun okkar
skuli ekki eiga myndarlegt sjóminjasafn. Fyrsti
áfangi er safnið í Hafnarfirði og Þjóðminjasafn-
ið á nokkra báta og það verður verkefni framtíð-
arinnar að stýra þessum málum í höfn,“ segir
Þór en segir að meðan breytingar standi yfir á
safninu verði önnur stór verkefni að bíða.
Miklar breytingar standa nú yfir á safnahús-
inu og um leið er verið að undirbúa nýja fram-
setningu á sýningum þess þegar það verður
opnað á ný.
„Það var löngu orðið tímabært að fara í við-
amiklar viðgerðir á húsinu og þar er nánast um
endurbyggingu að ræða eins og komið hefur
fram. Jafnframt því, og raunar án tillits til
ástands hússins, var orðið tímabært að endur-
skipuleggja og endumýja allar sýningar safns-
ins. Þar kemur líka til kasta tölvutækninnar og
annarrar nútíma tækni til að kynna fólki menn-
ingarminjar. Safnhúsið verður í framtíðinni
nánast eingöngu sýningahús en geymslur safns-
ins verða áfram í Kópavogi þar sem fengist hafa
afbragðsgóðar og vel búnar munageymslur.
Síðan er stefnt að því að fá gamla Atvinnu-
deOdarhúsið, sem nú er Jarðfræðihús Háskól-
ans, fyrir vinnustofur og skrífstofur. Þá stendur
fyrir dyram að endurskoða lög um þjóðminja-
safnið og ég geri ráð fyrir að margt eigi þá eftir
að breytast í framtiðinni.“
Þór minnir í þessu sambandi á að það sé liðin
tíð að allt sé sýnt. Nú sé munum stillt upp á
sérsýningar, þeir lánaðir á sérstakar sýningar
og settir fram í ákveðnu samhengi. „En það er
nauðsynlegt að varðveita langtum meir en það
sem sýnt er, við þurfum að geta skoðað aðra
hluti einnig og rannsakað og sýnt við ákveðin
tækifæri. Við verðum líka að sjá tilganginn með
varðveislunni og hann er sá að menn hafi gaman
af hlutunum og því sem þeir geta sagt okkur.“
Þá segir Þór að mikilvægt sé að halda góðu sam-
bandi við landsbyggðina, byggðasöfnin gegni
mildlvægu hlutverki og þeim hafi verið falið að
annast ákveðna þætti. Opinber byggðasöfn fái
því bæði launa- og verkefnastyrki enda taki þau
fullan þátt í minjavörslu þjóðarinnar.
Hvað hyggstu taka þér fyrir hendur nú þegar
þú hverfur úr embættinu?
„Ég ætla að sinna ýmsum fræðflegum verk-
efnum og ég á til dæmis eftir að Ijúka við rann-
sóknir á sflfursmiðunum. Þá finnst mér brýnt að
rannsaka og gera grein fyrir störfum Matthías-
ar Þórðarsonar, sem var þjóðminjavörður á
undan Kristjáni Eldjám, en hann hefur að
mestu legið óbættur hjá garði. Hann vann ótrú-
lega mikið verk sem safnamaður og fræðimað-
ur, fór til dæmis ríðandi um landið sumar eftir
sumar og skráði alla kirkjugripi og skrifaði um-
sagnir um þá og skrifaði mikið um fomleifar og
menningarsögu. Þá finnst mér þörf á að koma
starfi byggðasafna landsins á fastari grann í
framtíðinni og vil vinna að ákveðinni úttekt á
þeim svo ég sé fyrir mér ýmis önnur verkefni
sem mig langar tfl að takast á við og kæmu
þjóðminjavörslunni og menningarsögunni til
_________ góða. Þama er frjór akur sem vert
er að erja og ég held að þessi verk-
efni geti gefið góðan ávöxt.“
Ertu sáttur við að yfirgefa Þjóð-
minjasafnið núna?
Fer sáttur við
samstarfsfólkið
„Ég hefði kosið að geta farið við skemmti-
legri aðstæður en ég fer héðan heill og óbrot-
inn og óbeygður. Ég er í sátt við alla á safninu.
Það hef ég fengið að finna frá samstarfsfólk-
inu og ég get ekki annað en gefið því mínar
bestu kveðjur og óskir á móti.
Viðhorf era að miklu leyti önnur en áður var
en ég sé fyrir mér að Þjóðminjasafnið gegni
sífellt mikilvægara hlutverki í þjóðfélaginu í
því að rannsaka og varðveita þjóðmenningu
okkar og skila áfram því starfi sem hinir fyrri
safnmenn lögðu grundvöll að.“