Morgunblaðið - 02.04.2000, Blaðsíða 18

18 SUNNUDAGUR 2. APRÍL 2000
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Jón Stefánsson, Skjaldbreiður 1937, olía á léreft, 91x125 sm.
Jóhannes Kjarval, FráÞingvöllum, 1932, olíaáléreft, 110x146,5 sm.
Ásgrímur Jónsson, Þingvellir 1903-5, olía á léreft 43x66 sm.
MYIVDLIST
Listasafn íslands
MÁLVERK
ÁSGRÍMUR JÓNSSON
JÓN STEFÁNSSON
JÓHANNESKJARVAL
Opið alla daga frá kl. 12-17. Lokað
mánudaga.
Til 14. maí. Aðgangur 400 krónur.
MIKIÐ undur og ómæld gæfa að
helgasti staður þjóðarinnar skuli
jafnframt vera einn sá myndræn-
asti, búa einnig yfir einhverri upp-
hafinni óskýrðri sjónrænni fegurð.
Mögnum sem hafa hrifið Islendinga
frá því sögur hófust og láta enn í
dag engan þjóðhollan mann ósnort-
inn er þangað kemur. Og hvers orð-
stír hefur náð vítt um heimsbyggð-
ina fyrir fyrsta þjóðarþing nor-
rænna manna, jafnframt eitt hið
elsta í heiminum, kristintöku og
sameiningartákn. Það var einneigin
eðlilegasta mál, að fyrstu íslenzku
málararnir skyldu sækja sér mynd-
efni þangað á tímum vaknandi þjóð-
ernisvitundar og enn frekar er full-
veldi var náð og lýðveldisstofnun í
sjónmáli. Málararnir voru hér óaf-
vitandi að styrkja sjálfsvitund þjóð-
arinnar og þáttur myndlistar og
sjónmennta yfirhöfuð stórum meiri
og heilladrýgri en margur gerir sér
grein fyrir. Menn reyni einungis að
hugsa sér Island, án Ásgríms Jóns-
sonar, Jóns Stefánssonar og Jó-
hannesar Kjarvals. Þremenningam-
ir og raunar einnig sporgöngumenn
þeirra vom hér að sinna viðlíka fé-
lagslegu hlutverki og sameinað hafa
þjóðflokka og þjóðir frá upphafi
vega og sér stað enn í dag og er í
kjarna sínum hluti af náttúmsköp-
unum allt um kring. Vísir að stig-
magnandi þróunarferli í grómögn-
um jarðar og dýraríkinu, í handa-
þrykkjum og rissum á heliisveggi er
vora fyrstu merki um sjáifsvitund
og félagslyndi, skilaboð frá hinum
fyrsta manni um tilvist sína, - hér er
ég-.
Á liðinni öld finnum við í Banda-
ríkjunum nærtækasta dæmi þess
hvemig stórveldi rís og styrkir
burðarstoðir sínar með fulltigi sjónl-
ista og tryggir mátt sinn með því að
færa út menningarlega landhelgi
sína, jafnframt verja hana gráir fýr-
ir járnum að segja má. I Evrópu
voru Frakkar lengstum í farar-
broddi, en nú hafa aðrar þjóðir skilið
sinn vitjunartíma í nútímanum ekki
síst Þjóðverjar og Englendingar, í
raun fleiri eins og víða má sjá merki
á síðustu áratugum. Það var margt
fleira að gerast í list Evrópu á náms-
árum þremenninganna ytra en
markast af landslagsmálverkinu, en
sem myndefni var fátt nærtækara í
heimalandinu og svo skal einnig litið
til þess, að landslagsmálverkið í
seinni hreinustu mynd var tiltölu-
lega ungt viðfangsefni í myndlistinni
og hvergi nærri þurrausið. Hér vora
þremenningarnir að auk landnáms-
menn, því þeir vora ekki að rissa
upp heimildir um land og þjóð líkt
og erlendir myndlistarmenn höfðu
gert áður, heldur miðla háleitum
sannindum um eðli æðra handverks,
sjálfu listhugtakinu eins og það var
formað á dögum endurfæðingarinn-
ar og þannig séð ígildi vísinda. Sýnu
merkilegast er þó, að þeir töldu
hlutverk sitt ekki að þjóna heldur
miðla, vora einskis manns þý í út-
landinu, heldur mótuðu listheim
sinn samkvæmt menntun sinni og
upplagi, hver á sinn hátt. Vora undir
sterkum áhrifum frá evrópskum
listhefðum og þá helst úr núliðinni
tíð, rótfestu þær viðteknu stað-
reyndir sem var stórum farsælla en
ef þeir hefðu gleypt við því nýjasta,
héðan og þaðan úr samtímanum -
„að fortíð skal hyggja þá framtíð
skal byggja". í þá vera mótuðu þeir
og styrktu grann íslenzkrar málara-
listar og skópu vísi að meira svig-
rúmi til sjálfstæðra vinnubragða í
samræmi við allt annan þjóðfélags-
grann en á meginlandinu. Á íslandi
gengu tvær heimsstyrjaldir og ólýs-
anlegar hörmungar blessunarlega
hjá garði og engin ástæða til að
draga dám af þeirri rústun menn-
ingarverðmæta og mótun nýrra
gilda er í kjölfarið fylgdu. Mun frek-
ar að þjóðin rétti við í fyrri hildar-
leiknum og varð forrrík í hinum
seinni, því var engin ástæða til að
draga dám af fram dada né surreal-
isma sem vora skilgetin afkvæmi
hörmunganna, en hér höfðum við
hins vegar yfrið nóg af þjóðsögum
og ófreskum öflum, umfram allt eitt
stórbrotnasta landslag veraldar
ásamt veðra- og birtumögnum sem
eiga sér naumast hliðstæðu.
Hvað sem menn segja um alþjóða-
hyggju, verður ekki fram hjá því lit-
ið að fyrrnefndar forystuþjóðir sem
era jafnframt iðnastar að prédika
hana, rembast allar eins og ijúpa við
staur við að varðveita sín eigin þjóð-
ar- og menningareinkenni og helst
valta yfir önnur. En á tímum er allt
er að verða einsleitt og menn hafa
haft hausavíxl á almennum hugtök-
um eins og til að mynda framleikan-
um, hefur það skeð að almenningur í
þessum löndum leitar sem aldrei
fyrr að einhverju sem er öðravísi,
jafnt í þjóðlífi, menningu sem lands-
lagi. Ándstæða útjöfnunar sækir
þannig í sig veðrið á hverju byggðu
bóli og því verður hið sértæka stöð-
ug dýrmætara og mikilvægara.
Margt undarlegt hefur komið í
ljós á síðustu tímum og meðal þess
er að tíminn hefur unnið með for-
tíðinni og fyrri gildum, hlutvakta
málverkið hefur verið dregið fram
sem eitt þýðingarmesta tækið til
skilgreiningar á lögmálum ljóssins
og skynræn litafræði Goethes hefur
gengið í endurnýjaða lífdaga, nú
sem blákaldar vísindalegar stað-
reyndir jafn mikilvægar og kenning-
ar Newtons.
List Ásgrims, Jóns og Kjarvals
gekk í gegnum ákveðið breytingar-
skeið eftir heimkomuna og sú þróun
varð til fyrir áhrif frá landslaginu og
birtumögnum þess, að sögunni óg-
leymdri, en sótti minna til útlands-
ins. Að því leyti mótuðu þeir allir
sinn eigin sjálfstæða stíl sém er
ómetanlegt framlag þeirra til ís-
lenzkrar þjóðmenningar. Stflbrögð
þeirra svo ólík sem þau era marka
sígilda módernismann í seinni tíma
skilgreiningu og að auk lifðu þeir
langt fram eftir öldinni, hinn síðasti
þeirra lést 1972. Að því leyti teljast
þeir allir til samtíðarlistamanna
samkvæmt þeirri skilgreiningu, að
það sé öll framsækin list eftir seinni
heimsstyrjöldina. Hins vegar gerir
það þeim ekki gott og er að auk
háskalegur misskilningur að nefna
þá, gamla meistara, því hugtakið
skilgreinir myndlistarmenn er lifðu
frá fimmtándu til átjándu aldar og
er hér tilbúningur hérlendra kaupa-
héðna. Gæfa íslenzkrar málaralistar
er að við eignuðumst þrjá stóra og
gjörólíka brautryðjendur, Ásgrímur
telst ljósameistarinn, Jón bygging-
armeistarin, Kjarval artistinn, fjöl-
listamaðurinn, trúbadúrinn.
Tími kominn til að skipa þeim
sess með módernistum við hlið
Svavars, Þorvaldar, Nínu Snorra
Arinbjarnar, Louisu o.fl. Útilokun
hins hlutvakta telst í dag einungis
stundarfyrirbæri á tímum ein-
strenginslegra viðhorfa sem tíminn
hefur valtað yfir líkt og einræðið í
austri. Nafnkenndastur listsögu-
fræðingur síðustu aldar, hinn níræði
Ernst Gombrieh, sem vill ekki leng-
ur tala um myndlist, lét þó hafa eftir
sér í viðtali; langi þig til að mála
blóm, - málaðu blóm. Hér verða
yngri kynslóðir að vera snöggar að
endurmeta fortíðina líkt og hvar-
vetna er að gerast ytra til að vera
með á nótunum, hinum einu og
sönnu nótum að það er sjálft lífið allt
um kring sem gildir, síður vitsmuna-
legar, tímalegar og fallvaltar kenn-
ingar sem unnið hafa mörg hermd-
arverkin á umliðnum árum.
Þetta hugnaðist mér að kæmi
fram en les væntanlega í málverk
hvers fyrir sig á sýningartímabil-
inu...
Bragi Ásgeirsson
Leikrit í
leikriti á
Reyðar-
firði
Reyðarfirði. Morgunblaðið.
LEIKFÉLAG Reyðarfjarðar sýnir
nú leikritið Á sviði (Hið fúla fólsku-
morð) eftir Rick Abbot íþýðingu
Guðjóns Ólafssonar. Þrír leikstjór-
ar hafa haldið um stjórnartaumana
í þessari sýningu: Finnur M. Gunn-
laugsson, Óttar Guðmundsson og
Ingunn Indriðadóttir. Sagt er frá
uppfærslu áhugamannahóps á
leikriti eftir frú eina f bæjarfélag-
inu. Ekki er allt sem sýnist þegar
æfingar hefjast. Leikverkið er gam-
anleikrit í þremur þáttum og eru
leikarar 10 talsins en að sýningunni
koma 25 manns.
Sýningar eru í Félagslundi.
tír leikritinu Á sviði í uppsetningu Leikfélags Reyðarfjarðar.
Morgunblaðið/Hallfríður
Frum-
samið
efni á
Múlanum
Á NÆSTU tónleikum Múlans á
Sólon Islandus, koma fram
Kjartan Valdemarsson píanó-
leikari, Hilmar Jensson gítar-
leikari, Pétur Grétarsson slag-
verksleikari og Tena Palmer
sem leikur á eigin rödd. Tón-
leikarnir verða í kvöld, sunnu-
dagskvöld, kl. 21.
Hópurinn lék í fyrra dagskrá
sem samanstóð af íslenskum og
kanadískum Ijóðum í bland við
djass en núna era þau á ferð
með frumsamið efni og impróv-
iseraða tónlist eftir sig sjálf.
Tónlistin er blanda úr rafræn-
um (elektrónískum) og „akúst-
ískum“ tónum.