Morgunblaðið - 02.04.2000, Blaðsíða 33

32 SUNNUDAGUR 2. APRÍL 2000
MORGUNBLAÐIÐ
MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 2. APRÍL 2000 33
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI
FRAMKVÆMDASTJÓRI
RITSTJÓRAR
I* MORGUNBLAÐINU í dag
kemur fram, að verði af
sameiningu íslandsbanka og
Fjárfestingarbanka atvinnu-
lífsins, sem unnið hefur verið
að undanfarna daga, verði
eignaraðild að hinum samein-
aða banka mjög dreifð.
Náist samningar um sam-
einingu bankanna verður
FBA Holding í upphafi
stærsti einstaki hluthafi
bankans en þar er um að ræða
Orca-hópinn svonefnda, sem á
síðasta ári keypti hlut spari-
sjóðanna og Kaupþings í
FBA. Hins vegar er gert ráð
fyrir, að þessum hlut verði
innan tiltölulega skamms tíma
skipt upp á milli þeirra fjög-
urra meginaðila, sem við sögu
koma þannig að hlutur þeirra
hvers um sig verði á bilinu
3-4%. Þegar svo væri komið
yrðu stærstu hluthafar í hin-
um sameinaða banka, Lífeyr-
issjóður verzlunarmanna og
Lífeyrissjóðurinn Framsýn
með um 7% hlut hvor um sig.
Þessar tölur eru mjög í
samræmi við þau sjónarmið,
sem Davíð Oddsson forsætis-
ráðherra setti fram í samtali
við Morgunblaðið sumarið
1998 og hann hefur ítrekað
síðar í umræðum á Alþingi en
þingnefnd hefur nú til um-
fjöllunar þingmannafrumvarp
um dreifða eignaraðild að
bönkum.
Þótt miklar sviptingar hafi
orðið í bankaheiminum á síð-
ustu mánuðum og misserum
og um skeið hafi mátt draga í
efa, að markmið um dreifða
eiernaraðild að bönkunum
Árvakur hf., Reykjavík.
Hallgrímur B. Geirsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
mundi nást er nú ljóst, að eitt
af því sem sameining Islands-
banka og FBA mun skila er
einmitt mjög dreifð eignarað-
ild að stærsta banka á Islandi.
Þetta er ánægjuleg þróun
og fagnaðarefni fyrir þá, sem
barizt hafa fyrir þeim sjónar-
miðum.
KOSTNAÐ-
UR VIÐ
FARSÍMA-
SAMTÖL
SAMKEPPNIN á símamark-
aðnum hefur nú leitt til
þess, að kostnaður við mOli-
landasamtöl hefur hrunið miðað
við það okurverð, sem símnot-
endur þurftu að greiða fyrir
nokkrum ánim. Og það er bæði
athyglisvert og ánægjulegt að
talsmenn Landssímans stað-
festu á blaðamannafundi fyrir
nokkrum dögum, að um okur á
millilandasamtölum hefði verið
að ræða, en það er orð, sem
Morgunblaðið hefur leyft sér að
nota um þetta efni í allmörg ár.
Kostnaður við millilandasam-
töl á hverja mínútu er nú kom-
inn niður fyrir kostnað við sam-
töl í GSM-síma. Það segir ekki
sízt þá sögu, að kostnaður við
GSM-símtöl er alltof hár.
Nú er tímabært að athyglin
beinist að þeim kostnaði og
harðar kröfur komi fram um að
kostnaður við þessa tegund
símtala verði lækkaður. Svo
virðist sem Landssími íslands
sé reiðubúinn til þess en eigi
erfitt um vik vegna þess mis-
skilnings samkeppnisyfirvalda,
að það sé í þeirra verkahring að
hægja á lækkun GSM-símtala
til þess að tryggja samkeppni á
markaðnum. Tal hefur alla vega
nú náð þeim árangri á þessum
markaði að það er út í hött að
samkeppnisyfirvöld blandi sér í
verðlagningu á GSM-símtölum
með þeim hætti, sem þau hafa
sýnt tilburði til að gera.
Það er alveg ljóst, að síma-
þjónusta mun smátt og smátt
hverfa meir og meir í þráðlausa
síma. Fasttengdir símar verða
minna og minna notaðir enda er
nú komið í ljós, að kostnaður við
þá er það mikill, að rökin fyrir
notkun þráðlausra síma verða
æ sterkari.
En til þess, að fólk noti þráð-
lausa síma í ríkara mæli en nú
er gert þarf kostnaður við sím-
töl úr þeim símum og í þá síma
að lækka verulega. Oll efnisleg
rök eru til þess að hrun verði á
þeim kostnaði ekki síður en á
millilandasamtölum. Þess
vegna þarf almenningsálitið að
þrýsta á símafyrirtækin að
lækka þennan kostnað.
HVERBYGG-
IR KÁRA-
HNÚKA-
VIRKJUN?
EINKARÉTTUR Lands-
virkjunar til þess að reisa
og reka vatnsaflsvirkjanir
rennur út á næsta ári. í samtali
við Morgunblaðið í gær stað-
festu bæði Valgerður Sverris-
dóttir iðnaðarráðherra og
Friðrik Sophusson, forstjóri
Landsvirkjunar, að ekki væri
sjálfgefið, að Landsvirkjun
tæki að sér að byggja virkjun
við Kárahnúka ef af verður.
Þetta er auðvitað alveg rétt
sjónarmið. Frá og með árinu
2001 geta aðrir komið við sögu
við byggingu slíkra virkjana en
Landsvirkjun. Ef niðurstaðan
af umhverfismati vegna Kára-
hnúkavirkjunar yrði jákvæð
væri ekki óeðlilegt að leyfi til að
byggja slíka virkjun yrði boðið
út og afrakstur slíks útboðs
rynni til bióðarinnar.
DREIFÐ
EIGNARAÐILD
HELGI
spjall
ekki beinlínis í efa, en
vildi fátt um það tala.
Hann sagði, að mynd-
in væri nánast túlkun
á tveimur þulum. í
annarri væru þessar
línur:
ÉG spurði Gunn- ■
laug, hvort hann liti á
þjóðsögurnar eins og
einhvers konar húmor
eða skopstælingu -
eða hvort hann teldi,
að þær væru eins kon-
ar spegill þjóðarsálarinnar.
Hann svaraði:
„Ég lít svo á, að þessar sögur séu
sprottnar úr reynslu fólksins og
draumum og án þess að nokkurt séní
hafi passað upp á. Fyrir mér eru
þessar sögur og þessi kvæði sérstök
list, og hún verkar meira inspírer-
andi á mig en viðurkenndir menn
með heimsintellígensíu að bakhjarli.
Og maður losnar einhvem veginn
aldrei við þessa hst. Hún kemur aft-
ur og aftur, eins og allt sem er ein-
falt og gott. Eða lestu bara málið á
sumum þessum þjóðsögum, sem
fólkið sagði og skrifaði án alls remb-
ings. Og berðu það svo saman við
það, sem menn eru að skrifa nú á
dögum. Það eru bragðdaufar bók-
menntir, eða hvað finnst þér? Þessi
skrif nú á dögum minna mig á slána,
sem kemur askvaðandi til manns,
lemur í borðið og segir: Ha!“
Nú ætlar Gunnlaugur að sýna mér
myndina af sælli Maríu guðs móður.
Og meðan hann var að skipta um
myndir, héldum við áfram að ræða
um málaralist. Ég sagði honum að
Sæl María guðs móðir hefði, ef ég
sæi rétt, orðið fyrir drjúgum áhrif-
um af abstraktlist. Hann dró það
Sæl María, guðs móðir,
seztu nú á stein
og gáðu vel að kúnum mínum,
meðan ég fer heim -
en hin, sem honum fyndist að
sumu leyti fallegri, endaði á þessum
orðum:
Guð láti sólina skína
yfir fagra fjallinu því,
sem hún Máría mjólkaði kúna
sína.
„Ég man nú eiginlega ekki, hvað
kom til, að ég fór að gera þessa
mynd,“ sagði hann - , jú annars, við
vorum nokkrir málarar beðnir um
myndir á sögusýninguna, sem var
haldin á Lýðveldishátíðinni, ef ég
man rétt. Það kom til tals að hafa
þjóðsögukames á sýningunni og þá
datt mér í hug að gera þessa mynd -
og vildi hafa hana stílíseraða eins og
veggskreytingu. Ég límdi hana upp
á pappír, en þar við sat. Ég hef að
vísu geymt myndina ávallt síðan, þó
að hún hafi orðið fyrir hnjaski í
flutningum. Og einhvern veginn hef-
ur mér fundizt, að ég ætti að bjarga
henni frá glötun með því að mála
hana. Ég byrjaði svo á henni fyrir
nokkru. Þú getur séð í henni áhrif
frá gamalli spænskri, eða öllu heldur
katalónskri list. Ég hef verið mjög
hrifinn af þessum spænsku málverk-
um. Annars er spánska listin betur
þekkt af myndum frá barokk-tíma-
bilinu og módernistum eins og
Picasso, Miro og Juan Gris. En á síð-
ustu áratugum hefur vaknað áhugi á
gömlum spænskum málverkum, sem
geymdust einna helzt í klaustrum og
kirkjum. Þessi list hefur hrifið mig
mjög mikið, hún er hrein og sterk.
Áhrifin eru einna mest í litum og lín-
um en hugmyndin er alíslenzk. Og
þó? Spænsk málaralist er mjög
tengd fólkinu, alþýðunni. Jú,
kannski eitthvað í hugmyndinni sé
einnig sunnan frá Spáni, hver veit?
Vel getur verið, að þessir
spænsku listamenn hafi verið ólærð-
ir, eins og sagt er, eða eins konar
milliliður milli listamanna og hand-
verksmanna, - eins og margir al-
þýðumenn hér á landi, sem hafa mál-
að altaristöflur í kirkjur, þú hefur
kannski heyrt talað um Ámunda
smið? Halldór Laxness hefur sagt,
að reneassansinn hafi aldrei náð til
íslands. Það getur vel verið. Hér á
landi voru gerðar myndir um 1800,
eins og Spánverjar máluðu um 1300.
Mér finnst það nokkuð gott. Við höf-
um ekki verið nema fimm hundruð
ár á eftir tímanum."
REYKJAVÍK URBRÉF
INÝLEGU REYKJAVÍKUR-
bréfi var komizt svo að orði að
það hafi aldrei verið tilgangur
þeirra sem boðuðu ágæti almenn-
ingshlutafélaga hér í Morgun-
blaðinu fyrr á árum að það ætti
að leiða til auðsöfnunar fárra,
heldur sem flestra. „Þessi stefna
hefur að mörgu leyti þróazt ágætlega með
okkur, en hefði þó mátt leiða til meiri jafnað-
ar og það var aldrei tilgangur hennar að fáir
útvaldir gætu lagt undir sig mikinn auð í
skjóli þessara vígorða. En þróun síðustu mis-
sera hefur sýnt að þeir sem hafa handa á milli
það sem úrslitum ræður, peninga, auðmagn-
ið, geta nýtt þessa fjármuni til meiri auð-
söfnunar en þekkzt hefur í þessu þjóðfélagi
frá fyrstu tíð (engu líkara en peningar vaxi á
trjám þessa fólks!) Það var aldrei markmið,
hvorki Morgunblaðsins né Sjálfstæðisflokks-
ins ef því er að skipta, en þó virðast ýmsir
þeirrar skoðunar að þetta sé æskileg þróun,
þótt hún sé harla tvíbent og gæti haft ögrandi
hættu í för með sér. Sumir fullyrða að þessi
græðgi, eða þetta hömlulausa óhóf sé hin
eina, sanna frjálshyggja, en það er rangt.“
Það er auðvelt að finna þessum orðum stað,
að sjálfsögðu. Og þá er ekki síður unnt að
sýna framá að velferðarþjóðfélag fellur ágæt-
lega að írjálshyggju, ef rétt er á málum hald-
ið.
FRJÁLSHYGGJA er
ekki endilega nein
síðkapítalísk stefna
sem skilur þá eftir á
köldum klaka sem minna mega sín eða þurfa
við fátækt að búa. Þvert á móti er það inn-
byggt í mannúðarstefnu hennar sem á rætur í
þjóðarsáttmála byltingarmanna í Frakklandi
1789, þ.e. að þjóðfélaginu beri skylda til að sjá
þeim farboða sem geta það ekki sjálfir.
Hitt er svo auðvitað kjarni þessarar stefnu
að menn fái tækifæri til að haga lífi sínu að
eigin hætti, en ekki samkvæmt fyrirmælum
ríkis og valdhafa og þá ekki síður, að þeir hafi
svigrúm til að koma undir sig fótunum, megi
ráðskast með líf sitt og efni að eigin vild og án
mikillar afskiptasemi hins opinbera, svo
fremi sem allt fari þetta fram að siðlegum
hætti og innan þeirra takmarka sem siðalög-
mál nútímasamfélags gera kröfur til.
Leikreglur
séu virtar
^^^■■■■■■i ÞAÐ ER ÞÁ einnig
Ólíkar lausnir íhugunarefni, bæði
' 'l'L- i— j fyrir svokallaða
1 OllKUrn lona- frjálshyggjumenn og
Um aðra, sem einn við-
kunnanlegasti boð-
beri frjálshyggjunnar, Karl Popper, sagði í
samtali við Hannes Hólmstein Gissurarson,
en það birtist í 2. hefti Frelsisins 1985; þar
sagði þessi merki andstæðingur alræðis-
stefnu kommúnista og túlkandi mannúðar-
stefnu frjálshyggjunnar, að hún yrði aldrei
fullsköpuð, eins og hann komst að orði:
„Popper sagði síðan að honum fyndist sumir
frjálshyggjumenn okkar daga vera heldur
miklir draumóramenn eða útópistar. Þeir
tryðu á fyrirmyndarríki frjálshyggjunnar,
staðleysu eða útópíu, þar sem stjórnmál væru
úr sögunni. Hann væri þeirrar skoðunar, eins
og aðrir frjálshyggjumenn, að brýnasta verk-
efnið væri að minnka ríkisafskipti. Ekkert
væri eins hættulegt frelsinu og risastórt rík-
isbákn, þunglamalegt kerfi. En einhver ríkis-
afskipti væru þó alltaf nauðsynleg. Hann
sagði: „Það er innri spenna í frjálshyggjunni,
sem við getum ekki lokað augunum fyrir.
Annars vegar tortryggjum við frjálshyggju-
menn allir valdið. Hins vegar þurfum við
valdsins með til þess að tryggja frelsið. Við
verðum að fylgja verndarstefnu, sem ég kalla
svo - beita ríkisvaldinu til þess að vernda
frelsið. Við höldum frelsinu ekki nema með
sífelldri aðgát, gagnrýni, baráttu. Fijáls-
hyggjan verður að leysa þessa spennu, og
lausnimar hljóta að vera ólíkar í ólíkum lönd-
um og á ólíkum tímum. Frjálshyggjan verður
þess vegna aldrei fullsköpuð. Hún er enda-
laus leit að lausnum, tilraun til að takmarka
valdið, binda það, svo að það geti horft til
heilla fyrir fólk.“
Endalaus leið að lausnum, það hljómar vel,
ekki síður en þau orð að frjálshyggjan sé til-
raun til að takmarka valdið; það er þá ekki
síður íhugunarefni að lausnirnar hljóti að
vera ólíkar í ólíkum löndum og á ólíkum tím-
um. Marxistar héldu á sínum tíma að komm-
únisminn væri fullskapaður, hann hefði
stokkið eins og guðleg forsjón út úr heila
Leníns og Stalíns, en annað hefur komið í
Ijós. Hann hafði í för með sér kerfi sem var
glæpsamlegt í eðli sínu og fylgikvillarnir voru
takmarkalaus valdbeiting, einhyggja, morð
og aðrir glæpir. Þetta var blekkingarvefur
kóngurlóarinnar og margar flugur lentu í
honum.
Það er þannig mikill munur á þessu
tvennu, frjálshyggju og marxisma, ef vel er
athugað, og engin ástæða til að rugla þessu
saman, eins og oft er gert. Frjálshyggjan
verður ekki útlistuð eins og manásminn, hún
verður ekki skýrð sem endanlegt guðsorð, ef
svo mætti segja, heldur kallar hún á spennu -
og þá ekki sízt milli þeirra sem telja sig frjáls-
hyggjumenn. Sumir eru í þessu sama hefti
Frelsisins kallaðir harðir frjálshyggjumenn,
aðrir, eins og Popper, sveigjanlegir fijáls-
hyggjumenn og mætti það áreiðanlega vel til
sanns vegar færa.
Það er athyglisvert að helzti boðberi frjáls-
hyggjunnar, Olafur Björnsson prófessor, er
kallaður sveigjanlegur fijálshyggjumaður í
þessu Frelsis-hefti, enda vafalaust rétt, ekki
sízt með tilliti til þess hvernig hann skýrði
sjálfur þetta þjóðfélagsfyrirbrigði.
ÞAÐ MÆTTI vafa-
laust halda því fram
að einhverjir harðir
fijálshyggjumenn
væru þeirrar skoðunar, að ástæðulaust sé að
halda sérstakiega upp á velferðarríkið, og
einatt hefur það komið fram að ungt fólk, sem
kennir sig við frjálshyggju, hefur allt á horn-
um sér, þegar varið er fjármagni ríkisins, eða
skattpeningum fólksins eins og sagt er, til
lista, menningar og ýmissa þeirra stofnana
sem hafa það hlutverk með höndum að
standa vörð um þessa þætti þjóðfélagsins;
hvort sem þeir heita Þjóðleikhús, Ríkisút-
varp eða eitthvað annað (sumir ljósvakarnir
eru aðför að tungunni). Þessar stofnanir eiga
að vera útverðir þess arfs sem okkur ber
skylda til að rækta og ávaxta og þeim er ætl-
að að taka að sér stærri verkefni en svo, að
einstaklingar hafi bolmagn til að sinna þeim
eins og nauðsyn krefur. Þær gegna sem sagt
svipuðu hlutverki og skólarnir og eiga því
rétt á sér með sama hætti og þeir. Þetta hefur
náttúrlega tekizt misjafnlega eins og allt sem
við þurfum að glíma við, en þó er áreiðanlega
unnt að fullyrða, að starfsemi þessara ríkis-
fyrirtækja hafi verið íslenzkri menningu og
arfleifð okkar mikilvægur og skjólgóður
vermireitur og þá eru þau ekki sízt mikilvæg í
þeirri hatrömmu baráttu sem nú fer fram um
varðveizlu tungunnar en hún var að dómi
Jóns forseta homsteinn íslenzks sjálfstæðis.
Hann talaði jafnvel um rétt íslenzkrar tungu.
Menningar-
leg viðleitni
■■■■■■ EN HVAÐ SEM ÞVI
Mannúðleg líður Þa hafa frJáls-
friál-shvo-tría h^aumenn ekki
irjaisnyggja þurftaðleitalangtyf-
ir skammt til að fá leiðsögn um skóglendi
stefnu sinnar, því að Ólafur Björnsson var
óhræddur að lýsa þeim skoðunum sem vel
féllu að mannúðlegri frjálshyggju. Menn
ættu ekki að gera sér hana að gamanmálum
eða hafa hana í flimtingum, eins og gert hefur
verið, eða kalla hana til ábyrgðar fyrir allar
þær öfgar sem vaxa nú eins og arfi um gra-
slendi þess borgaralega velferðarþjóðfélags,
sem blasir við allt í kringum okkur. Fæst af
því sem menn kalla frjálshyggju kemur henni
við á nokkurn hátt. Samt er hún kölluð til
ábyrgðar fyrir vanstilltar skoðanir og alls
kyns fullyrðingar þeirra fjölmiðlavéla sem
láta dæluna ganga sýknt og heilagt og virðast
aldrei leiða hugann að því að orð eru dýr og
merking þeirra mikilvæg. Allur þessi vaðall,
hvorki stjórnmálamanna né annarra, kemur
frjálshyggju ekkert við, ekki frekar en það
lýðræði sem öfgamenn nota til að fegra og
upphefja málstað sinn.
Steingrímur Hermannsson getur þess í
öðru bindi ævisögu sinnar, kaflanum „Hroll-
vekjan", að Ólafur Bjömsson hafi flutt fræga
ræðu á Alþingi 1971 þar sem hann talaði um
þau vandamál sem við blöstu eins og hverja
aðra hrollvekju. En Steingrími þykir ekki
minna um vert að Ólafur hafnaði „bæði frjáls-
hyggju og marxiskum áætlunarbúskap í
ræðu sinni og sagði hvort tveggja eiga rót
sína að rekja til hugmyndafræði sem tilheyrir
liðinni tíð, en ekki nútíma þjóðfélagi“. Steing-
rímur flaskar á því að Ólafur var ekki að af-
greiða frjálshyggjuna í þessari ræðu sinni,
heldur margt annað sem ýmsir töldu til
frjálshyggju og telja enn - og þá að sjálf-
Laugardagur 1. apríl.
sögðu fyrir einhvern misskilning, eða einfald-
lega af illvilja í garð þeirrar borgaralegu ein-
staklingshyggju sem gerir kröfu til nægilegs
olnbogarýmis fyrir hvern einasta þjóðfélags-
þegn og minnkandi afskipta samfélagsins af
lífi hans og umsvifum. Ólafur Bjömsson nefn-
ir ekki frjálshyggju í ræðunni, enda á hann
ekki við hana, heldur andhverfu hennar, öfg-
ar og ofsa sem koma henni ekkert við. Flest
af því sem aflaga hefur farið undanfarið hefur
verið skrifað á reikning frjálshyggjunnar án
þess það merki neitt - og allra sízt það, sem
sagt er, að það merki, eins og bent hefur verið
á.
Steingrímur Hermannsson bætir því við að
Ólafur hafi sagt, að þeir sem syngja framtaki,
frelsi og einstaklingshyggju lof séu helteknir
af þeirri kenningu „að eigingirnin sé æskileg-
asti hvati mannsins til dáða og öllum sé heim-
ilt að ota fram sínum tota, ef það ekki beinlín-
is brjóti í bág við refsilöggjöfina“.
En lítum nánar á það sem Ólafur sagði í
raun og vera; samkvæmt þingtíðindum
komst hann m.a. svo að orði: „Nú fara kosn-
ingar í hönd og næstu mánuðir þegar stjóm-
málaflokkarnir biðla til kjósenda verða
skemmtilegir tímar fyrir hinn óbreytta borg-
ara.
„Klippt og kembd og þvegin
komin er hún á stallinn,
hafra, mjólk og heyin
henni gefur karlinn,"
kvað eitt af góðskáldum okkar um upp-
áhaldshryssu sína. Já, það þarf ekki að efa að
vel verður kjósendum séð fyrir kembingunni
og þvottinum, að minnsta kosti næstu mánuð-
ina skemmtir þeim fjölmennur, margraddað-
ur kór, þar sem tenórarnir syngja annars
vegar lof framtaki , frelsi og einstaklings-
hyggju, en hins vegar þrama svo bassarnir
áætlunarbúskap, skipulagningu og vinstri
stefnu. Það er svo kannski önnur hlið á mál-
inu, sem ég skal ekki fara útí hér, að þessi
glamuryrði, bæði tenóranna og bassanna,
eiga rót sina að rekja til hugmyndafræði, sem
tilheyrir liðinni öld, en ekki nútímaþjóðfé-
lagi.“
Frjálshyggja heyrir ekki til liðinni tíð, það
vissi enginn betur en Ólafur Bjömsson, hún
er brýnt viðfangsefni, eða eigum við að segja
leiðarljós, nú þegar marxisminn hefur beðið
skipbrot.
Ólafur heldur áfram:
„Svo maður víki að tenóranum, þá er kenn-
ing þeirra sú, að eigingirni sé æskilegasti
hvati mannsins til dáða og öllum sé heimilt að
ota fram sínum tota, ef það ekki beinlínis
brjóti í bága við refsilöggjöfina. Þetta gat átt
við á þeim tímum þegar hver bjó að sínu, eins
og Bjartur í Sumarhúsum, og afkoman var
komin undir árangri, baráttu mannsins við
náttúraöflin, en á ekki að sama skapi við, þeg-
ar menn fara að búa í sambýli, þá er félags-
hyggja a.m.k. að vissu marki, óhjákvæmileg.
Svo maður víki að bössunum og slagorðum
þeirra þá virðist sú hugmyndafræði, sem þar
liggur fyrst og fremst að baki, vera hinar
steinrannu kenningar marxismans, sem einn-
ig er arfur frá síðustu öld. En þetta liggur nú
kannski utan við þetta verkefni, sem hér er
um að ræða, og ekki þarf að draga í efa að hér
verður sungið.“
Svo mörg voru þau orð Ólafs Björnssonar á
Alþingi. Hann boðaði ekki óhóf og öfgar,
heldur hófsama ftjálshyggju með félagslegu
ívafi; þ.e. velferðarríki.
Hér er ekki verið að ræða um frjálshyggj-
una sem þjóðfélagsstefnu, heldur eðli manns-
ins sjálfs, takmarkanir hans og eigingirni. Á
því er mikill munur, raunar grandvallarmun-
ur. Enginn vissi það betur en Ólafur Bjöms-
son, að orð eins og framtak, frelsi og einstakl-
ingshyggja era ekki lúin, einnota vígorð í
kosningabaráttu, heldur felst í þeim mikil-
vægur boðskapur um grandvallaratriði og
helgasta rétt hvers manns í samfélaginu. Það
er ekki sízt þekkt úr alls kyns trúarbragða-
stagli að ofstækisfullir tækifærissinnar nota
fagran boðskap sjálfum sér til framdráttar í
eigingjömum tilgangi, en þeir hafa margir
hverjir ekki sízt komið óorði á guðspjöllin
með orðagjálfri sínu.
Hið sama á við hér.
Eigingirni þarf ekki endilega að vera
sprottin af illum hvötum, hún er þvert á móti
þáttur af manneðlinu og auðvitað er hægt að
nota hana eins og allt annað, sem okkur hefur
verið gefið, bæði til góðs og ills. Hún er í senn
svartur galdur og hvítur; svartur galdur í því
tilfelli sem Ólafur Björnsson nefndi á þingi
endur fyrir löngu, en hvítur galdur og já-
Skógarþröstur í Öskjuhlíðinni.
. Morgunblaðið/Ómar
kvæður, þegar eigingirni móður beinist að
barni hennar, eða mannúðarfólk sinnir um-
hverfi sínu í því skyni að hljóta ekki fyrir það
aðra umbun en sjálfsfyllingu og sérstæða
gleði.
■■■■■■■■■■ ÞYZKI heimspeking-
Samkennd urinn Schopenhauer,
• ••„„• sem lagði helzt
og eigmgirm
áherzlu á viljann,
undrast það í einu rita sinna, hvemig á því
standi, að maðurinn, einstaklingurinn, geti
upplifað sársauka annarra með þeim hætti
sem raun ber vitni oft og einatt, eða þannig,
að hann gleymir algjörlega sjálfsverndar-
þættinum í eigin eðli, gleymir eigin öryggi og
kemur öðram til bjargar án þess að hugsa um
sjálfan sig, jafnvel um eigið líf. Samt er sjálf-
söryggi, sjálfsverndun einn sterkasti eðlis-
þátturinn í okkur öllum. En í manninum er
einnig mikill samúðarþáttur og samkennd
hans með öðra fólki getur oft og einatt verið
sjálfsörygginu, eða eigingirninni, yfirsterk-
ari. Schopenhauer heldur því fram að þessi
óeigingirni eigi rætur í þeim dularfulla þætti í
eðli mannsins að geta fullkomlega samsvarað
sig öðrum; að geta staðið í annarra sporam.
Á þeim forsendum verður samúðin eigin-
girninni yfirsterkari.
Þessi samúð mætti koma oftar fram í póli-
tískri umræðu, þegar skoðanavélarnar byrja
að karpa um ágæti sitt og sinna - og ást sína á
endanlegum sannleika.
VelferðaiTÍki og frjálshyggja fara ágæt-
lega saman og var að því vikið í fyrrnefndu
riti Frelsisins og ekki úr vegi að rifja upp
þann þáttinn í baráttu frjálshyggjumanna á
sínum tíma, en hann á jafnrétt á sér nú og áð-
ur og engin ástæða til að láta eigingirnina,
hörkuna og ósvífnina, hvort sem hún birtist í
peningagræðgi eða á annan hátt, koma óorði
á grandvallaratriði góðrar stefnu sem bygg-
ist á frelsi einstaklingsins, viðskiptafrelsi,
tjáningarfrelsi og raunar öllum þeim grand-
vallarþáttum, sem við leggjum helzt áherzlu á
í stjórnaskrá okkar.
í FRELSIS-grein-
inni, sem heitir
Frjálshyggja og vel-
ferðarþjóðfélag, era
leidd rök að því að ftjálshyggjan eigi sam-
fylgd með samkenndarþjóðfélaginu og það sé
t.a.m. ekki nein tilviljun, hvernig Sjálfstæðis-
flokkurinn átti hvað mestan þátt í því á sínum
tíma að byggja upp velferðarríki borgaranna
Eign handa
öllum
í Reykjavík. í þeim efnum var hann trúr
þeirri arfleifð sem þessi borgaraflokkur hlaut
frá frönskum byltingarmönnum, en þeir létu
sér mannúð miklu skipta - og þá ekki sízt vel-
ferð hvers og eins - hvað sem segja má um þá
að öðru leyti. Velferð þegnanna er siðferði-
lega réttmæt krafa í nútímasamfélagi, hvað
sem öðra líður. Popper segir að ríkið eigi ekki
að gera fólk hamingjusamt því þar kunni það
ekki til verka, enda býr hamingjan í hjarta
mannsins, eins og Sigurður Breiðfjörð orti.
Ríkið eigi heldur, segir Popper, að reyna að
útrýma því böli sem gerir fólk óhamingju-
samt. Það hlýtur að vera eitt helzta keppikefli
samfélagsins að breyta þjóðfélaginu í verð-
mæta einstaklinga. Það sé í anda frjálshyggj-
unnar, en ekki hitt, að láta sér það lynda að
þjóðfélagið sé eins og hver önnur loðnug-
anga.
I Frelsis-greininni er komizt svo að orði:
„ Jafnframt því sem við teljum öryggisnet rík-
isins siðferðilega rétt, þannig að enginn þurfi
að fara á mis við lágmarksmenntun og heilsu-
gæzlu, þá gerum við kröfur til þess að
ábyrgðarlausir stjórnmálamenn sæki ekki
fjármuni í vasa einstaklinga á forsendum
þeirrar siðlausu eyðslu sem hvarvetna veður
uppi í velferðarríkjunum."
Það er sem sagt ekki sízt ástæða til að vera
á verði gagnvart pólitískum lodduram og
hentistefnumönnum að þessu leyti. En þó að
velferð hljóti að vera innbyggð í frjálshyggj-
una fyrst hún er borgaraleg mannúðarstefna
og byggist á lýðræði og frelsi einstaklingsins
og þá væntanlega einnig mikilvægi öryggis-
nets í samfélaginu, þá er hitt augljóslega rétt,
að frjálshyggjumönnum er það sameiginlegt
„að telja frelsi og sem minnst afskipti eða
íhlutun ríkisvaldsins beztu skilyrðin til að
þroska hæfileika einstaklingsins, auka verð-
leika hans sjálfum honum og þjóðfélaginu til
heilla og nytsemdar. Og þeir stefna að eign
handa öllum. Eignarétturinn er þeim því ekk-
ert feimnismál né gengur hann gegn réttlæt-
isvitund þeirra, ekki sízt vegna þess að þeir
era sannfærðir um, að eign framkvæmda-
manna og athafnaþrá bæti kjör annarra, en
geri launþega t.a.m. hvorki að þýjum eða
þrælum, eins og reglan er í alræðisríkjum.“
En það er svo annað mál að frjálshyggjan
gerir ekki ráð fyrir því, að menn selji, veðsetji
eða ráðskist með það sem þeir eiga ekki, eins
og nú tíðkast, heldur sé eignaréttur allra,
ekki fárra eða einstakra, í heiðri hafður - og
þá væntanlega með það takmark í huga sem
fyrr segir: Eign handa öllum.
En það er svo ann-
að raál að frjáls-
hyggjan gerir
ekki ráð fyrir því,
að menn selji, veð-
setji eða ráðskist
með það sem þeir
eiga ekki, eins og
nú tíðkast, heidur
sé eignaréttur
allra, ekki fárra
eða einstakra, í
heiðri hafður - og
þá væntanlega
með það takmark
í huga sem fyrr
segir: Eign handa
öllum.
M.