Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 30

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 30
HVALVEIÐISTOÐINá Sólbakka áríð 1900, áríáður en hán brann. Ljósw.: Björn Pálsson, Isafirði. FLATEYRIíkoppalogniuml935. Á þessum erfíðu tímum voru þó gerðir út nokkrir 6-15 lesta bátar frá Flateyri og merkilegt er, að hraðfrystihús reis þar árið 1935, en áður hafði verið þar íshús. Þetta voru ár meiri fátæktar í flestum sjávarpláss- um en menn gera sér grein fyrir nú á dög- um. En veruleg hlunnindi voru þar þó sem sveitirnar höfðu ekki: Nýr fiskur. Það tíðkaðist á Flateyri og ugglaust í öljum sjávarplássum, að þeim heimilum sem ekki áttu mann á báti, var gefið í soðið, svo framarlega sem einhver þaðan gerði vart við sig á bryggjunni þegar landað var. Reynt var að búa sjálfsþurftarbúskap eftir megni. Margir Flateyringar komu sér upp kindum og áttu 600 fjár á fjalli þegar mest var. Hver fjölskylda hafði að sjálfsögðu sinn kartöflugarð og margir áttu kýr; þær voru eitt sinn taldar 30. Húsin voru lítil og menn byggðu þau sjálfir. Og það munaði um Sól- bakkaverksmiðjuna, þó hún væri ekki rekin nema fjórðung úr árinu; einkum árin 1936-37 þegar veruleg karfavinnsla fór þar fram. Það kemur á óvart þegar gluggað er í heimidir frá fyrstu áratugum aldarinnar, hvað Flateyringar voru í beinu sambandi við umheiminn. Menn litu ekki á staðinn sem einhverja krummavík sem þyrfti að fá allt sitt fyrir tilstilli embættismannavaldsins í Reykjavík. í-tengslum við hvalveiðarnar og starfsemi Ásgeirsverzlunar komust á tíð- ar, beinar ferðir milli Flateyrar og útlanda og Önfírðingar voru í mun nánari snertingu við umheiminn en almennt tíðkast. Braut- ryðjendurnir, María og Torfi, skildu mikil- vægi tengslanna við útlönd og sendu öll börn sín utan til menntunar, annaðhvort til Noregs eða Danmerkur. Synir þeirra voru opnir fyrir hvers konar nýjum hug- myndum og m.a. var því gefinn gaumur, að í leirlagi í Eyrarfjalli finnast útfelling- ar af brúnjárnsteini. Gerð var tilraun með úrvinnslu eitt sumar og stóð Krist- ján Torfason fyrir því. Lagið reyndist þó of þunnt til þess að námuvinnsla stæði undir kostnaði. Þess má einnig geta að Páll bróðir Kristjáns fékk árið 1913 einka- KARFAMNNSLA á kreppuárunum var merkilegt framtak á Flateyri og veittí mörgum kærkomna atvinnu. leyfi til 30 ára til þess að vinna „salt og önnur verðmæti úr sjó". Ekkert varð þó af þeirri vinnslu. Páll, sem var elzti bróðirinn í Torfahúsi, var oft langdvölum í útlöndum og hefur Halldór Laxness lýst honum skemmtilega og sagði hann minna á patríarka úr Austur- kirkjunni, ef ekki Guð almáttugan. Fundum þeirra bar saman í Kaupmannahöfn 1923. Þeir Torfasynir, Páll og Kristján hugsuðu stórt og gerðar voru í fullri alvöru áætlanir um virkjun Dynjanda og framleiðslu á til- búnum áburði. Á fjórða áratugnum voru á Flateyri flest- ar þær stofnanir sem heyra til þéttbýli á vorum dögum. Barnafræðsla hófst þar 1905 og þar var Héraðsbókasafn Vestur-ísafjarð- arsýslu. Landssímastöð kom 1908, póstaf- greiðsla 1914 og Sparisjóður Önundarfjarð- ar var stofnaður 1915. Kirkjan sem 'stóð af sér snjóflóðið í október, var vígð 1936. Með hernáminu 1940 hófst nýr kapítuli í atvinnusögu landsmanna. Þessari stuttu samantekt um sögu byggðar og athafna á Flateyri lýkur á þeim tímamótum. Heimildir: Sjómannasaga Vilhjálms Þ. Gislasonar, Skútuöldin I og II eftir Gils Guðmundsson. Landið þitt, Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson. Úr at- vinnusögu Flateyrar eftir Harald Ásgeirsson í Torfaættar- bók. Umhverfi Flateyrar AFlateyri eru tvær áttir ríkj- andi í tali manna. Farið er þaðan vestur á Þingeyri og Rafnseyri þótt ekið sé ríkjandi í suður. Eins er þar sagt að leiðin liggi í norður til ísafjarðar þótt stefnan sé í raun austur. Við Önundarfjörð er ca 600 m hár fjallahringur renni- sléttur að ofan, enda eru berglögin í hraunlagastöflum fjallanna nánast lárétt. Óvíða mun aðgengilegra að kanna slíka „bergkastala" en þarna. Rekja má mörg hraunflóðin í fjöllun- um marga km og jafnvel þekkja þau hinumegin fjarðar, einkum út frá misþykku leirlagabelti sem víða kemur fram. Þetta leirlag er talið frá tertier hlýviðratímabilinu fyrir 12-13 milljónum ára, þegar nokk- urt hlé varð á „kastala"-bygging- unni. Það geymir því sumstaðar járnstein, surtarbrand og leifar jurta, svo sem risafura, sem þá hafa vaxið á þessum slóðum. Að vestanverðu við fjorðinn eru fjöllin sæbrött og skriður, sem úr þeim falla mélast í briminu og enda sem leir á botni fjarðarins. Skel sem upp á ströndina berst molnar að vísu niður í fmkorna sand en mélast seint (40 sinnum hægar en sam- stærða basaltsandur skv. stöku „grindability" prófi, sem höf. hefir gert). Þetta skýrir myndun hinna hvítu sandfj'ara svo víða í fjarðar- og vikurbotnum á Vestfjörðum, svo sem í Holtsbug. Eyrarfjall ofan Flateyrar tak- markast af tveim jökulrofshvilftum. Að innan er Hvilftarhvilft, fremur grunn skál grópuð inn í fjallið með smátjörn og með urðarkambi að 'framan, en neðar eru jökulurðar- bollar niður í miðjar undirhlíðar. Innanvert við mitt fjall er hin örlög- um þrungna Skollagróf, sem safnar svo miklum snjó í sig í norðaustan vetrarveðrunum. Nú er hún oft nefnd Skollahvilft, þótt ekki sé á henni hvilftarlag en er trektlaga og greinilegt grjóthruns og skriðu- rof. Miklu stærri og dýpri hvilft er utan við fj'allið, Klofningsdalur og fram undan dalnum eru talsverðar jökulmenjar. Klofningshryggur er jökulrönd, frá fjalli til fjöru, en honum að baki eru auk þess aug- ljósar jökulöldur, - hólar og bollar. Fram úr hryggnum gengur síðan klofi.nn berggangur, sem gefið hef- ir umhverfinu nöfn - bergdrangur- inn Klofningur. Nú verður að leyfa huganum að reika. Ljóst má vera að magnið af jökulruðningi hefir verið mikið, svo að brimaldan hefir haft úr miklu að moða við að mylja það niður. Brimaldan stríða kom af hafi, og við „klofningseyrina" braut hún landið - lábarði grjótið og tók að rúlla því fram og fyrir eyraroddann. Samtímis gekk á jökulruðninginn og brátt, e.t.v. innan 1000 ára, var þarna komin flöt eyri, því brimið gat aðeins myndað lága malar- kamba, en sandfylla studdi við að innan. Öldugangur hélt þó áfram, það gekk á landið að utan, þótt mikið efnisrof úr strandbökkunum bættist við, og smækkandi grjót gekk lengra og lengra fram í fjörð- innj og eyrin fluttist. A þeim 10.000 árum sem liðin eru frá lokum ísaldar hefir eyrin því flust rúmum km innar, er orðin meira en km á lengd, og hefir hlot- ið sitt eðlilega nafn Flateyri. Vera má að fyrsti landsnámsmaðurinn Önundur Víkingsson hafi , gefið nafnið. Önundur festi bú, skv. Landnámu að Eyri, en bærinn er talinn hafa staðið á Eyrartúni laust utan Flateyrar, en af landnáms- bænum bera Eyrarbót, Eyrarhjall- ar, Eyrarfjall og fleiri staðir sín nöfn. HARALDUR ásgeirsson 30

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.