Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 16
Hi „í fornöld á jörðu var frækorni sáð" Skáldið á Stóra-Núpi, séra Valdimar Briem nemma vors 1859 riðu tveir menn — einir sér — suður fjöll — allt úr Eyjafírði í ofanverða Árnes- sýslu. Annar var Sigurður bóndi á Jórunnarstöð- um, alkunnur ferðagarpur. Hinn var sveinn á 12. ári: Valdimar Briem að nafhi. Frásögn úr Séra Valdimar var dáður prestur í Hreppunum. Eftir hann liggja geysimörg kvæði, biblíurjóð og sálmar, sem til dæmis eru alltaf sungnir um jól ogáramót og flestir fullorðnir íslendingar kunna. Vinsældir séra Valdimars og nægjusemi urðu þó til þess að hann knúði aldrei íjóðhörpu sína svo sem efni stóðu til. Eftir ÓLAF BRIEM þessari ferð hefur Þórhallur biskup Bjarnason fært í letur eftir Páli sagnfræðingi Melsteð: „Sögulegast í þeirri ferð var þáð, að þegar þeir Sigurður voru komnir suður af Kjalvegi þurftu þeir yfir vont vatnsfall að fara áður en komið væri í Hreppana. Leist Sigurði ill- reitt og bað sveininn að verða eftir á bakkan- um meðan hann reyndi, en þá lagði Valdimar svo fast að Sigurði að taka sig strax með; og gerði hann það og farnaðist vel. Umrætt vor var sveinninn Valdimar bæði föður- og móðurlaus. Hann er fæddur á Grund í Eyjafírði 1. febrúar 1848. En á ell- efta aldursári missti hann báða foreldra sína með rúmlega hálfs árs millibili. Þá var heim- ilið leyst upp og Valdimar tekinn í fóstur af föðurbróður sínum, Jóhanni Briem, presti í Hruna. Til að koma sveininum á áfanga- stað var valinn Sigurður á íórunnarstöðum, sem „var um mörg ár eini leiðsögumaðurinn um Eyfirðingaveg". Eftir að suður kom 61 Valdimar allan aldur sinn í Hreppunum. Jóhann, fósturfaðir hans, kostaði hann til náms, bæði í Lærða skólanum og Prestaskólanum. Vorið 1873 gekk Valdi- mar að eiga Ólöfu, dóttur Jóhanns, og gerð- SÉRA VALDIMAR Bríem íkantarakápu Jóns biskups Arasonar 1917. Tilefnið var vígsla Jóns Helgasonar í embætti biskups, en Valdimar var þá vigslubiskup. ist prestur í Hrepphólum. Nokkrum árum síðar voru prestaköll Hrepphóla og Stóra- Núps sameinuð — og vorið 1883 fluttist Valdimar að Stór'a-Núpi. Þar átti hann síðan heima til dauðadags, 3. maí 1930. Valdimar undi hag sínum vel í þessu umhverfi og gerði ekki víðreist um ævina — fór til að mynda aldrei til útlanda. En fjarri fór því að hann byggi við einangrun, þótt heimili hans væri langt uppi í sveit. Sóknar- börn Valdimars báru hann á höndum sér og voru vinir hans og kunningjar. Og sér til hugarhægðar ræddi hann við þau löngum stundum, jafnt í gamni sem alvöru. En rón- ast andlegt samfélag átti Valdimar við Ólöfu konu sína, sem hann missti 1902-. Einnig stóð Valdimar í stöðugum bréfaskiptum við ýmsa helstu andans menn þjóðarinnar, m.a. Matthías Jochumsson. Á Stóra-Núpi var og jafnan gestkvæmt, bæði af nágrönnum og þeim, sem komu lengra að. Síðustu árin hafði Valdimar hægt um sig á ritvellinum, en gamansemi sinni og kímnigáfu hélt hann til æviloka. I. Frá Skólaárum Sæll ég þá þættist eí'égþykjast mættí hljóðminnsti strengur hörpu þinnar. Með þessu ávarpi til fósturjarðarinnar lýk- ur Valdimar Briem fyrsta kvæðinu í h'óða- syrpu sinni frá skólaárum. Markið, sem hann setti sér hér, var honum allt of auðvelt. Hann átti ótrúlega létt með að yrkja. Á skömmum tíma gat hann ort frambærilegt kvæði án fyrirhafnar, en í lífi hans skorti þau innri átök til þess að knýja fram alla þá krafta, sem bjuggu í skáldeðli hans. Það er því engin tilviljun, að hann hóf feril sinn með þeim orðum, sem vitnað er til hér að framan. Kvæði Valdimars frá skólaárum eru í hárómantískum 19. aldar stil. Greinilegust áhrif eru frá Bjarna Thorarensen, Jónasi Hallgrímssyni, Benedikt Gröndal og Krist- jáni Jónssyni. Stór hluti kvæðanna er með fornyrðislagi eða skyldum bragarháttum, en hrynjandin í mörgum þeirra minnir meir á Bjarna Thorarensen og Kristján Jónsson en Eddu. Algengustu yrkisefni Valdimars á þessum árum eru konur og ástir. Næst koma svo ýmis fyrirbæri náttúrunnar eins og dag- ur og nótt, sumar og vetur o.s.frv. Bestum tökum nær Valdimar í æskuljóð- um sínum, þegar hann dregur athugasemda- laust upp myndir úr náttúrunni til að sýna mannlífið. Hæst ber tvö kvæði, sem nefnt eru Lindirnar og Huggunin. Það fyrrnefnda hefst svo: Lindirnar Undan háum hamratind, hlíðar upp í brúnum, rennur niður lítil lind Ijósum eftir túnum. Gullin brosa bökkum í blóm og fagrar rósir, svölun afþér sæta fi sveita blíðar drósir. Eitt ritverk Valdimars frá skólaárum hef- ur verið gefíð út. Það er skopleikurinn Ijóla- leyfinu, saminn 1866, prentaður 1972 með formála eftir Tómas Guðmundsson. Leiknum var aldrei ætlað annað hlutverk en vekja hlátur skólapilta og annarra bæjarbúa nokkrar kvöldstundir seinna um veturinn. í leikritinu er allmikið af vísum og kvæðum, en mest kemur á óvart orðræða vofunnar, sem birtist í 1. þætti. Hún talar allt í bundnu máli og mælir fram ljóð með bragarhætti Shakespeares, blank verse, sem á íslensku hefur verið kallaður stakhenda. Það er í fyrsta sinn, sem ljóð í þessu formi heyrist á íslensku leiksviði. Ekkert af leikrit- um Shakespeares hafði þá séð dagsins ljós í íslenskum búningi. Steingrímur og Matthí- as voru að vlsu í kyrrþey byrjaðir á þýðing- MINNISVARÐI eftir Helga Gíslason, myndhöggvara, um séra Valdimar Bríem stendur á fallegum stað í brekku neðan við gamla íbúðarbúsið á Stóra-Núpi. um sínum á Lear konungi, Macbeth og Ot- helló. En þær voru ekki prentaðar fyrr en löngu síðar. Shakespeare hefur Valdimar sennilega lesið á dönsku, því að hann var tæplega nógu vel að sér í ensku til að geta lesið frumritin sér að fullu gagni. Þess má geta um leið, að í bókasafni hans voru harm- leikir Shakespeares til í danskri þýðingu, en ekki á frummálinu. Ef leita skal að tilteknum fyrirmyndum frá Shakespeare að ljóðum vofunnar í skop- leiknum detta mér fyrst í hug: Vofa föður Hamlets í samnefndu leikriti og lokaatriðið í Rómeó og Júlíu, sem gerist í grafreit. Hér er þó ólíku saman að jafna. Yfir síð- ast nefndu atriði hvflir ljóðræn, tregablandin fegurð, en inni á milli eru þar hrollvekjandi myndir. Svo er einnig í þeim ræðum, sem vofa föður Hamlets mælir fram. Og það eru aðeins hinar hrollkenndu myndir, sem Valdi- mar hefur haft að leiðarljósi. Til að sýna þennan hugblæ skulu hér tilfærð tvö erindi úr skopleik Valdimars: Ó, hefurðu aldrei heyrt til okkar vein og nihljóð dimmt i niðamyrkum kveldum? Hefurðu aldrei bleikar beinagrindur við tunglskin litið líða fram hjí þér, eða hefurðu aldrei glamra heyrt um dimma nótt í dauðra manna beinum eins og þi kvðrn í holum hausi glamrar? Þú heldur vera hræddur eigiþarft, komdu með mér til kaldra og bleikra drauga um dimmar nætur, vertu í vorum Sokki, og svífum heim þi sofa halir aðrir; um daga mittu í myrkri búa gröf, maðkamir verða þér að skemmta þá. Á skólaárum sínum var Valdimar í nánum félagsskap við þá námsmenn, er helst hneigðust að skáldskap. Til að mynda var hann lengst af ritstjóri að handskrifuðu blaði, sem „Fjölsvinnur" hét og nokkrir skólapiltar héldu út. Blaðið er merkast fyrir þá sök, að þar er varðveitt flest það, er Kristján Jóns- son Fjallaskáld kvað á skólaárum sínum, en Kristján var einn af nánustu vinum Valdi- mars í skóla. Einnig kynntist Valdimar á námsárum sínum Matthíasi Jochumssyni og fleiri andans mönnum. II. SÁLMAR Einhvern tímann á fyrstu prestskapará- rum sínum í Hrepphólum lét Valdimar þau orð falla í bréfí að ef til vill hafi hugur hans stefnt að víðari verkahring, en ef hann gæti gert eitthvert gagn í söfnuði sínum, mundi hann vel við una,. Valdimar þurfti ekki að bíða lengi eftir því, að starfssvið hans færðist út. Arið 1878 var hann skipað- ur í nefnd til undirbúnings nýrri sálmabók handa íslensku kirkjunni. Valdimar stóð þá á þrítugu og var langyngstur þeirra manna, sem að bókinni stóðu. Er sálmabókin kom út, 1886, var hlutur Valdimars í henni mjög stór, alls 141 sálmur. I fljótu bragði kann það að vekja nokkra furðu hve mjög yrkisefni Valdimars hafa breyst síðan á skólaárum hans. í „skóla kvæðum" Valdimars er ekkert, sem bendir til upprennandi trúarskálds. Sumir kynnu að ætla, að einhver gagnger trúarhvörf hafi orðið í lífi Valdimars á þessum árum. Öðrum gæti dottið í hug, að sálmar Valdimars væru fremur kveðnir af embættisskyldu en innri köllun. Hvorugt er rétt. Engin ástæða er til að ætla annað en Valdimar hafi alla tíð verið sannfærður um innsta kjarna kristindómsins og ekki er að efa, að sálmakveðskapur hefur verið honum kær- 16

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.