Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 12
Söngur lýðveldisins SMÁSAGA EftirlNDRIÐAG. ÞORSTEINSSON liðnum árum áttu íslendingar einstaka lista- menn, sem skiptu máji öndvert við þann mikla fjölda fólks í dag sem fær orðið frábært aftan við nafnið sitt hvenær sem á það er minnst. Flestir þeirra voru í útlöndum en komu stund- um á vorin með farþegaskipinu Gullfossi og voru til hausts. Og þegar blöð í landinu fóru að bæta við orðskrúð sitt um stóðrétt- ir og sauðfjárslátrun, kom fyrir að í þeim birtust fregnir af þessum heimkomu lista- mönnum án nokkurra hrósyrða. I þessum hópi voru söngvarar, rithöfundar og málar- ar. Sumir höfðu farið þegjandi og hljóða- laust utan til náms. Aðrir fóru með viðtölum í blöðum og nokkrum heitstrenginum um frægð. En það kom aldrei orð um það héð- an að heiman að þeir væru frábærir, eins og venjan er að láta fylgja nöfnum lista- manna í dag. Það má því segja að heimsvit- und þjóðarinnar hafi færst í aukana um leið og sjálfsánægjan. Á tímabili voru það einkum söngvarar sem nutu frægðar og hylli. Unser Peter innheimti fyrir Rafveitu Reykjavíkur, Sig- urður Skagfíeld safnaði holdum eftir að hafa dvalið í Þýzkalandi á stríðsárunum, Stefán Islandi söng í Kaupmannahöfn og svona mætti lengi telja. Ungt fólk kom heim frá ítalíu og tók að syngja í óperum án þess að vera talið frábært, en aðrir héldu konserta í Gamla bíó og sprungu. Nú springa fáir. Þeir láta hljómburðartækin um að magna röddina. Þjóðfélagið var í örum vexti eins og sagt er um börn, en það vissi ekkert hvert það var að vaxa og veit það ekki enn. En við uxum ekki beint í söng. Hins vegar fjölgaði þeim sem sungu og það hófst upp tal um það sem frábært fólk. Gömlu söngvararnir dóu hver með sín- um hætti eins og dauðlegir menn gera. Um þá voru skrifaðar minningargreinar, en þar var ekki lagt mikið upp úr þvíað þeir hefðu verið frábærir eins og allur skarinn sem syngur í dag frá óperum til rokk og ról. íslandssöngvarinn Jónasson gleymdist al- veg enda var hann jarðaður í lúterskum garði Þjóðverja suður í Róm. Hann andaðist án þess hans væri getið að nokkru. Og vegna þess að jarðarfarar- dagurinn var óljós var enginn minningar- grein skrifuð um manninn. Hann háfði þó lagt hug á forsetaframboð þegar hann hafði komið síðast heim og hafði rjómann af ís- lendingum á lista, af því þeir höfðu gerst áskrifendur að sögum heimshornaflækings og söngvara, sem hafði fundið fyrsta smjör- þefinn af útlöndum innanbúðar hjá Duus við að vigta skro oní skútusjómenn. Hann hafði því talið sig velbúinn út í forsetakosn- ingar, eiginlega grasrótarmann með ítök í fyrirfólkinu, löngu áður en orðið grasrót varð einskonar fánahylling misgæfra fram- bjóðenda. En áskrifendur hörfuðu undan stórbrotinni hugmynd um forseta, buðu kaffi og óskuðu eftir nýrri bók. Hann sagð- ist vera hættur að skrifa og skildi ekki hvernig þetta litla land gæti afþakkað svo stóran mann. Síðan kvaddi hann í síðasta sinn og hélt til ítalíu og dó. Hann var sonur múrarameistara, en bræður hans urðu virtir menn. Sjálfur ætl- aði hann að verða mikill og syngja lög bróð- ur síns í útlöndum og það gerði hann stund- um betur en aðrir menn. En hann var á ferli fyrir stríðið 1939. Þá var ekki runninn upp tími hinna pólitísku verðlauna eins og seinna varð. Sá tími kom með nasismanum en þó einkum með kommúnismanum. Báðar þessar stefnur fyrirleit hann. Þær hefðu hvor um sig gert hann að stórsöngyara hefði hann verið seinna á ferðinni. Áður en menn urðu merkilegir af pólitískum ástæðum lærði hann söng í Svíþjóð. Síðan fór hann suður í Evrópu og ferðaðist um og hélt konserta. Hann söng í Danmörku og hann söng í París og víðar, en það var mikið um söngvara í Evrópu og ekld mikið gert með hávaxinn mann utan af íslandi sem af líffræðilegum ástæðum horfði niður á alla sem hann talaði við og var auk þess svo virðulegur í fasi að hann minnti helst á pólskan greifa. Stundum söng hann eins og engill. Stundum var eins og komin væri steinvala upp í hann og þá dapraðist söng- tæknin. Sönghús ítalíu voru musteri söngk- únstarinnar fyrir stríð. Það var einnig Sumir spurðu Tinu hver þessi hávaxni maður væri sem hún byggi með. Hún sagði sem satt var að hann væri söngvari. Svo laug hún til viðbótar, einkum fyrstu mánuðina, að hann ætti að syngja á Metropolitan. Metropolitan í New York. Ferill söngvara var miðaður við þessa staði. Hann fékk ekki að syngja á ítalíu. Þeir voru merkileg- ir með sig þessir ítölsku skrattar. Einnig hafði Mussolini sagt að á ítalíu ættu ítalir einir að syngja. Þeir væru slíkir söngvarar að þeir ættu að syngja fyrir allan heiminn. Pólski greifinn utan af íslandi passaði ekki inn í hugmyndir ítala um söng. En hann söng í Landbúnaðarhöllinni í París. Það var meðan bændur voru á dögum. ítalir vildu stutta söngvara og þeir vildu feita söngv- ara, en þeir vildu ekki langa og mjóa söngv- ara með röddina einhvers staðar upp í nef- holunum. Það var sama hvað hann þandi sig í prufusöng. Þeir fundu aldrei vott af Caruso í honum. En þótt hann fyndi ekki söngbræður á ítalíu fann hann konu sína þar. Tina d'Adamo var einkaerfíngi stórrar skotfæraverksmiðju sem framleiddi vopn handa herjum Mussolinis. Faðir hennar til- kynnti henni, að fyrst hún hefði kosið að eiga söngvara, sem fékk ekki að syngja og væri auk þess norðan af einhverju eyði- skeri, skyldi hún engan arfinn fá, en hús- næði léti hann henni í té eins og verið hefði. Dóttirin var lágvaxin og þybbin eins og margt ítalskt kvenfólk. Og það gat hvinið í henni eins og kynstofninum. Nú reis hún upp og hvessti augun á moldríkan föður sinn og gargaði: Hann ætlar til Ameríku að syngja á Metropolitan. Satt var að hann hugði á Ameríkuferð. Þau fóru með farþegaskipi frá Genova. Móðir stúlkunnar hafði laumað að henni búnti af lírum án þess nokkur vissi. Þess vegna gátu þau ferðast vestur á fyrsta far- rými, eins og þau væru í brúðkaupsferð. Flestir farþegar á fyrsta plássi voru ítalsk- ir greifar, hertogar, ríkir landeigendur og einstaka barón. Hvað alla framkomu og mannasiði snerti fór kjörinn tími í hönd við að læra til greifa. Hann reyndi að komast til ráðs við ítölskuna. En það gekk illa. Hann mærði menn samblandi af sænskir- skotinni dönsku og einstaka orði á ensku. Fyrirfólkið á fyrsta plássi stundi og lést skilja en brátt tók Tina d'Adamo að sér viðræðurnar. Hann stóð bara álútur yfir henni á meðan og brosti í sólbjörtum vindin- um af siglingunni um Miðjarðarhafið. Eng- inn efaðist um að þau væru gift. Af því enginn spurði þurftu þau ekki að svara. Svona kaþólskur heimur gat orðið erfiður, en hann var alveg tilbúinn að svara. Ástæð- an fyrir því að Tina d'Adamo var ekki skrif- uð Jónasson í vegabréfið var sú staðreynd, að íslenskir menn kenndu ekki konur sínar við föðurnafn eiginmanns. Honum var vel tekið í Ameríku. Ameríku- menn eru vingjarnlegir á yfirborðinu. Þeir voru á þessum tíma að flýta sér að kynn- ast heiminum, áður en þeir gerðu hann að áhrifasvæði. Nú er þeim skítsama hver endinn er uppi á annarra þjóða kvikindum. Þegar íslandssöngvarinn Jónasson kom vestur til Ameríku voru Þrúgur reiðinnar í bígerð, þjóðin var sósíalt þenkjandi. Þurrkur eyðilagði uppskeru á stórum svæðum og þetta var tímabil stíflugerða. Sumar þeirra voru nefndar eftir forsetum. Roosevelt fékk hins vegar enga stíflu. Hann byggði þær. Inn í þetta andrúm fátæktar og kreppu og krampakenndra framkvæmda kom Island- söngvarinn Jónasson ásamt lagskonu sinni Tinu d'Adamo með lírurnar frá frú d'Adamo upp á vasann. Þær dugðu í nokkurn tíma því þau lifðu jjpart. Allir í Ameríku Iifðu spart á þessum árum. Ver gekk að komast áfram í söngnum. Metropolitan var alveg lokað fyrir honum og útlendingar í söng áttu yfirleitt erfitt uppdráttar nema ef þeir voru af þekktu þjóðerni. Þá var hlustað á prufusöng þeirra og sumir reyndu fyrir sér í Hollywood ef þeir höfðu útlitið með sér. En Jónasson leit ekki við þessu. Hann vin- mæltist við fáa og varð bara önugur maður á Fimmtu tröð. Eftir tvö ár var Tina d'Ad- amo orðin þreytt á sambúðinni. Faðir henn- ar varð stöðugt ríkari og handgengnari Mussolini og hún varð hálfgert samkvæmis- ljón í New York fyrir að eiga vopnaframleið- anda fyrir föður sem auk þess þekkti Mus- solini. Sumir spurðu Tinu hver þessi hávaxni maður væri sem hún byggi með. Hún sagði sem satt var að hann væri söngvari. Svo laug hún til viðbótar, einkum fyrstu mánuð- ina, að hann ætti að syngja á Metropolitan. Á þessum tíma bjó kunnur blaðamaður í New York, sem hét Damon Runyon. Hann skrifaði fyndnar smásögur um afbrigðilegt mannlíf í Bandaríkjunum og víðar. Hann skrifaði söguna Tólfkhólka Tobbi um maf- íuna og allskonar fyrirfólk í Evrópu, sem átti í erfiðleikum með að halda virðingu sinni. Greifar ýmiskonar, barónar og her- togar voru sögupersónur haíis og þeir voru yfiríeitt rúnir allri virðingu. Þetta átti vel við Ameríkumenn sem gortuðu af því að vera stéttlausir milli þess þeir börðu á mönnum í verkföllum. íslandsöngvarinn Jónasson var blessunarlega laus við allar þenkingar um Ameríkumenn. Hann þekkti ekkert til Damon Runyon eða viðhorfsins til aðalsins í Evrópu. En vissu menn ekki betur hvísluðu þeir að þar færi evrópskur greifi þar sem Jónasson var. Tina d'Adamo fór frá íslandssöngvaran- um í New York og sigldi til Genova á kost og lóssí föður síns sem framleiddi svo mik- ið af vopnum, að verksmiðja hans mátti heita rauðglóandi. Örlagatímar í Evrópu voru að nálgast og það þótti sýnt að Hitler og Mussolini voru gengnir í bandalag ásamt Japönum sem töldu sig hafa verið svikna af Bandamönnum um heimsviðskipti eftir fyrra stríð. Menn og þjóðir voru að hlaupa saman um alla Evrópu um það bil sem Tina d'Adamo steig á land í Genova. íslands- söngvarinn var áfram í New York við að mæla göturnar. Hann reyndi ekki að syngja enda vildi enginn hlusta á hann. Þá höfðum við ekki sendiráð vestra, en við vorum þátt- takendur í heimssýningunni í New Ýork. Þar hafði enginn neitt með söng að gera. Hins vegar reyndu menn að fá umboð fyrir Coca cola og aðrar lífsnauðsynjar og komu heirn^ með fullt af umboðum um líkt leyti og íslandssöngvarinn, sem hafði verið bjargað um farareyri hjá bræðrum og vinum eftir stranga útivist og langa glímu við heimsfrægðina. Skömmu eftir stríð, þegar íslandssöngv- arinn komst að raun um að molakaffí á skítastað við Austurstræti í Reykjavík kost- aði umreiknað eina tvo dollara sagði hann hátt og snallt yfir fullan veitingasal: Það var þá til einhvers að Bandamenn unnu þetta stríð. Nú skemmtir fólk sér ákaflega á veitingahúsum og blandar sér í úlfúð og leiðindi á heimleið um þrjú leytið á nótt- unni þegar vertshúsin loka. Nú leigir fólk sér myndbönd og hefur sjónvarp, frekar tvær rásir en eina. Enginn skortur er þvj' á skemmtunum og hefur ekki verið lengi. Þegar íslandssöngvarinn var á dögum þekkti hann ekkert til svona skemmtana. Þær komu seinna til sögu. Listamenn; málarar eins og Kjarval eða söngvarar eins og íslandi, skemmtu sér yfir kaffibolla. ís- landsöngvarinn var einhver skæðasti kaffí- bolladrykkjumaður sem sögur fóru af með- al listamanna. Aftur á móti gat Kjarval slepþt kaffibolla þegar hann vildi og fengið sér harðfisk frá Steina bróður. íslandi hafði á seinni árum meiri náttúru fyrir „íslenskt brennivín" Þessi orð eru höfð innan gæsa- lappa því hann söng þau gjarnan. Islandssöngvarinn brá ekki vana sínum þær vikur sem hann dvaldi í New York eftir að Tina hélt til Genova. íslensk lista- kona hafði unnið verðlaun fyrir listaverk til að hafa á hlaði Hótels Waldorf Astoria í New York. Þótt íslandssöngvarann varð- aði ekki mikið um Islenska listamenn, eink- um söngvara, hafði hann um stund haft á orði að skoða gersimina. Síðla dags lagði hann svo leið sína til Waldorf Astoria og lét sér listaverkið vel líka. Styttur höfðu enn ekki verið gripnar steypuþykknum og vansköpun eins og pólitísk verðlaunalist eftirstríðsáranna varð. Þegar íslandssöngv- arinn hafði setið um stund návistum við listaverkið stóð hann upp glaður í bragði og ákvað að fá sér molakaffi. Þjónarnir í kaffísal Astoria höfðu ekki mikið að gera þessa stundina.' Það leið að þeim tíma að þeir þyrftu að fara að huga að matargest- um. Þegar íslandssöngvarinn gekk í salinn litu þeir upp allir sem einn og virtu hann fyrir sér hávaxinn og fyrirmannlegan með íbogið stórt nefið sem slútti ofan yfir vör- ina. A Count, stundi einn þjónninn. Verk- stjóri þeirra smellti fingrum og þrír þjónar tóku sig til og gengu til móts við gestinn. Einn hélt á innbundnum matseðli dagsins. Á forhliðina var prentað með feitu gylltu letri Menu en efst stóð nafn hótelsins með smáu letri og gylltu. Hinir þjónarnir tveir 12

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.