Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 43

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 43
HORFTAF BRÚNNI- úrsýningu Þjóðleikhússins 1957. Kristbjörg Kjeld og Róbert Arníinnsson í hlutverkum sínum. verður þeim að falli, vegna þess að þjóðfé- lagið er rotið eða syo gegnsýrt hræsni að það gerir útaf við einstaklinginn fremur en leyfa honum að njóta sín. Harmurinn í verkum Ibsens er því fólginn í andstöðu einstaklingsins við þjóðfélagið. Hetjan berst hetjulegri baráttu en verður að lokum að lúta í lægra haldi, hún verður fórnar- lamb óréttláts og ósveigjanlegs skipulags. Þessi samfélagsskilningur á enn ágæt- lega við að mörgu leyti a.m.k. virðast leik- rit Ibsens ennþá eiga nokkurt erindi við okkur. Miller tekur við harmleiknum þar sem Ibsen skildi við hann, með hetjuna sem fórnarlamb aðstæðna, en hann gengur enn lengra því nú er aðalpersónan ekki hetja lengur, heldur eingöngu fórnarlamb, sem líklega stafar af nokkru leyti af sósíal- demókratískri sannfæringu höfundarins, þ.e.a.s. pólitísk skynjun hans á samfélagið endurspeglast í verkum hans - eðlilega myndi margur segja - en aldrei þó þannig að það yfirskyggi annað. Miller á þó enga samleið með fylgis- mönnum sósíalrealisma 8. áratugarins þó segja megi að leikrit hans hafi nánast öll mjög skýra og á stundum ákafa, þjóðfé- lagslega skírskotun. Lítum nánar á fórnarlömbin - hetjurnar - í fjórum leikrita Millers frá Öllum sonum mínum (1947) til Horft af brúnni (1955). Joe Keller í Öllum sonum mínum hefur framið glæp gegn samfélaginu; þessi glæp- ur verður persónulegur í leikritinu þar sem í ljós kemur að með glæp sínum hefur Keller í rauninni drepið son sinn. Hann á engu að síður samúð okkar í lokin þegar hann gengur út og skýtur sig með þessum orðum; „ég held að í hans augum hafi þeir allir verið synir mínir". Okkur er gert að líta til baka og átta okkur á því að Keller, ekki síður en allir piltarnir sem dóu af hans völdum, voru fórnarlömb grimmúð- legs þjóðfélags sem gerði ómennskar kröf- ur til þeirra. Það er hinn vitsmunalegi harmleikur, ályktunin sem okkur er ætlað að draga af þeim tilfinningalega, persónu- lega harmleik sem leikinn hefur verið á sviðinu fyrir okkur. Miller gengur lengra í þjóðfélagsgagnrýni sinni í Sölumaður deyr sem fylgdi í kjölfarið á Öllum sonum mínum. Þar er þjóðfélagið beinlínis orðið mannskemmandí og fjandsamlegt, allir verða fórnarlömb, einfaldlega vegna þess að þeir eru á lífi, enginn er lengur undan- skilinn. Willy Loman er hvorki andsnúinn þjóðfélaginu né mótmælir hann aðstæðum sínum heldur trúir hann á þjóðfélagið og möguleikana sem haldið er að honum - ameríska drauminn - og í því er fall hans fólgið. Þegar honum mistekst og líf hans er í rúst, kennir hann sjálfum sér um, eig- in aumingjaskap, metnaður hans hefur aldrei staðið til neins meira en að sjá fyr- ir fjölskyldunni og koma sonum sínum til manns. Þegar þetta mistekst fyrirfer hann sér. Okkur rennur til rifja hversu einfaldur hann er en reisn hans er fólgin í því hversu ÍDEIGLUNNI - úr sýningu Þjóðleik- hússins 1986. Guðrún Gísladóttir Hákon Waage í hlutverkum sinum. ALLm SYNIR MtNŒ - úr sýningu Þjóðleikhússins 1993. Hjálmar Hjálmarsson og Róbert Arnfhmsson íhlutverkum sínum. SÖLUMAÐUR deyr - Ur sýningu Þjóðleikhússins 1981. Margrét Guðmundsdóttir og Gunnar Eyjólfsson íhlutverkum sínum. heiðarlega hann berst við ofureflið án þess nokkurn tíma að vita hver óvinurinn er. Willy er gjörsneyddur skilningi á því að á sama hátt og hann hefur sjálfur selt for- gengilegan varning alla ævi, hendir neyslu- þjóðfélagið honum í ruslið þegar ekki eru lengur nein not fyrir hann. Okkur er hins vegar ætlað að tengja þetta saman, sjá samhengið og krefjast breytinga. Það er kannski ekki furða að Óameríska nefndin undir forystu McCarthys hafi talið Arthur Miller einn af hættulegri andstæðingum bandarísks þjóðfélags og reynt allt sem þeir gátu til að stöðva hann og eyðileggja. í miðju ofsóknarfárinu sem þá geisaði í Bandaríkjunum gegn öllum þeim sem grunaðir voru um vinstrimennsku skrifaði Miller leikritið í deiglunni 1953. Þar er viðfangsefnið galdraofsóknir í Nýja Eng- landi á 17. öld en engum blandast hugur um að raunverulega viðfangsefnið eru of- sóknir MaeCarthys og Óamerísku nefndar- innar. Ef við höldum okkur við hina harmrænu túlkun þá má segja að í í deiglunni dragi Miller upp mynd af þjóðfélagi sem er svo gegnsýrt hatri og illsku að allir dragast með, saklausir jafnt 8em sekir. Hinir sak- lausu játa á sig sekt til að sleppa undan enn hræðilegri refsingum og þannig bygg- ist upp samsekt þjóðfélag. Aftur.er dauð- inn eina leiðin út úr þessu víti, þar sem aðalpersónan Proctor gengur í dauðann til að vernda persónulegt frelsi sitt og til varnar sannleikanum um leið og hann mótmælir með því upplognum ásökunum yfirvaldanna. „Hvernig á ég að lifa án nafns?" Þannig staðfestir hann tilveru sína sem einstaklings með því að kjósa dauð- ann. Hann endurheimtir jafnframt reisn sína þar sem hann hafði gerst samsekur áður. Persóna Proctors fær reyndar á sig yfirbragð píslarvottsins og sem slíkur skil- ur hann aðstæður sínar og gengur í dauð- ann vitandi vits, á meðan Willy Loman og Eddie Carbone í Horft af brúnni eru gjör- sneyddir allri slíkri félagslegri meðvitund um sjálfa sig. Eddie Carbone gengur reyndar í dauð- ann með nánast sömu orðum og Proctor, „Ég heimta mannorð mitt..." en forsend- ur hans eru allt aðrar. Hann hefur látið undan tilfinningum sínum, hlaupist undan merkjum, hann þekkir sig ekki í því um- hverfi tilfinningalegs róts sem hann er lentur í, þar sem togast á löngun hans til stjúpdóttur sinnar, jafnvel löngun til elsk- huga hennar, ásamt því að hafna eigin- konu sinni. Allt togast þetta á í honum og verður að lokum til þess að hann svík- ur þau einu lögmál sem hald er í í tilveru hans; lögmál fjölskyldunnar og ættarinnar - með því að framselja innflytjendurna, frændur eiginkonunnar, í hendur ómann- legu og fjandsamlegu kerfi. Þetta skiljum við mætavel, tilfinningar hans líka og loks öðlast hann reisn og fyrirgefningu með því að ganga í dauðann og endurheimta þannig mannorð sitt. Sögumaðurinn Alfí- eri dregur boðskapinn saman í lokin með þeim orðum að Ef við ætlum að halda lífí í þessu samfélagi verðum við að sætta okkur við helmingaskipti. Lifa sem hálfar manneskjur, án mannorðs, án persónulegr- ar reisnar. Hetjan úr harmleikjum fyrri alda sem berst með rétti eða röngu til ríkis og valda með oddi og egg virðist okkur býsna fram- andi núna, það sem við þekkjum og skynj- um er nútímafórnarlambið, einstaklingur- inn sem vill ekkert meira eða merkilegra en vera bara hann sjálfur en fær ekki einu sinni tækifæri til þess og líf hans öðlast enga merkingu nema hann geri útaf við sig í mótmælaskyni. Og harmleikurinn er fólginn í því að hann veit ekki einu sinni sjálfur hverju hann er að mótmæla. Framúrskarandi kunnátta Segja má að ákveðin kaflaskil verði í höfundarverki Millers eftir Horft af brúnni. Nær níu ár liðu þar til hann sendi frá sér næsta leikrit, Eftir syndafallið, og þá kvað við nokkuð nýjan tón. Fyrst og fremst í byggingu verksins þar sem áherslan var ekki lengur jafnafgerandi á eina aðalper- sónu heldur tókst hann nú á við að Íýsa fleiri persónum, jafnvígum í tilteknum aðstæðum. Þessa aðferð hefur hann síðan fægt og slípað svo segja má að kunnátta hans í að stefna saman persónum og spinna úr samskiptum þeirra þykkan dramatískan þráð með djúpa táknræna merkingu langt út fyrir umhverfi verksins nálgist fullkomnun. Glerbrot er einmitt lýsandi dæmi um þessa framúrskarandi kunnáttu Millers og það er kannski táknrænt að Miller, sem er sá höfundur þessarar aldar sem tekist hefur flestum öðrum betur að fínna hvar harmurinn í dramatík nútímans er fólginn, skuli á áttugasta aldursári sínu skrifa leik- rit um viðbrögð umheimsins við þeim raun- verulegu harmleikjum sem viðgangast í veröldinni í dag, þrátt fyrir alla upplýsing- una, tæknina og framfarirnar. Hávar Sigurjónsson er leikstjóri og leiklistar- ráðunautur Þjóðleikhússins. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 18. DESEMBER 1995 43

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.