Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 17

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 17
komið viðfangsefni. Langt er samt frá því, að Valdimar aðhyllist allar kenningar, sem kirkjan boðaði, en það olli honum engum innri átökum. Þær kennisetningar, sem hann gat ekki fellt sig við, lagði hann þegjandi til hliðar. Að þessu leyti var Valdimar mjög ólíkur Matthíasi Jochumssyni, sem stóð í stöðugri trúarbaráttu hið innra með sér. Enda má sjá þess mörg dæmi í bréfum Matthíasar til Valdimars, að þjóðskáldið er alltaf að reyna að ýta við honum og knýja hann til meiri átaka. Að sjálfsögðu hafa þessi endurteknu hvatningarorð Matthíasar haft örvandi áhrif á Valdimar, þótt hann gæti ekki fetað í fótspor hins sí-leitandi trúarskálds. Margir sálmar Valdimars eru svonefndir „guðspjallssálmar". Þeir eru kveðnir með hliðsjón af tilteknum frásögum úr guðspjöll- unum og ætlaðir til söngs, þegar þær eru teknar til umfjöllunar á helgistundum. All- margir „guðsspjallssálmar" Valdimars bera það með sér, að þeir hafa ekki annað hlut- verk en komatil móts viðþessarþarfirkirkj- unnar. Þegar best tekst til eru sálmarnir annað og meira. Þá eru þeir sjálfstæðar myndir, sem byggðar eru upp með frásögur guðspjallanna að undirstöðu. Hér skulu teknir til athugunar tveir sálm-_ ar Valdimars með þessu sniði Sálmurinn / fornöld á jörðu var frækorni sáð er byggður á einni dæmisögu Krists. Þar er guðs ríki líkt við mustarðskorn, sem „verður að tré". í sálminum er þroskasaga trésins um allan aldur rakin í myndræunum líkingum: Það blómgast og vex og æ blómlegra rís, í beiskjandi hita, í nístandi ís; aflausnarans blóði það fijóvgaðist fyrst, þann frjóvgunarkraft eigi geturþað misst. Frá heimsskauti einu til annars það nær, þótt önnur tré falli, þí sífellt það grær, þess greinar ná víðar og víðar um heim, uns veröldin öll fær sitt skjól undir þeim. Sálmurinn Þótt holdið liggi lágt er byggð- ur á frásögninni um ummyndun Krists uppi á háu fjalli. Hjá Valdimar verður fjallið tákn um „trúarhæð" og þaðan gefur miklu víðari útsýn en af nokkrum fjallstindi jarðarinnar: Þar er svo bjart, að birtast huldir vegi'r; í gegnum grafar húm, ígegnúm tíma' og rúm þi augað eygir. Og sú unaðarfulla kyrrð, sem getur gagn- tekið menn á háum fjöllum, er hafin í æðra veldi: Þar er svo hljótt að hverfur tímans niður; guðs hjarta heyrist slá, í hjarta mínu þi býr fró og friður. Af sálmum Valdimars, sem ætlaðir eru til söngs á tilteknum hátíðum, ber hæst jólasálminn / dag er glatt í döprum hjörtum og áramótasálminn Nú áríð er liðið í aldanna skaut. Vart þarf að efa, að jólasálmurinn er inn- blásinn af hinu fagra lagi Mozarts úr Töfra- flautunni. Ekki er mér kunnugt um, hvernig það lag hefur borist til eyrna Valdimars, en hrynjandi sálmsins sýnir glöggt, að hann er kveðínn undir lagið. Þessi jólasálmur Valdimars er óvenju heilsteyptur að byggingu; strax í fyrstu lín- unni er brugðið upp sterkum andstæðum: í dag er glatt í döprum hjörtum. Síðan heldur frásögnin áfram í sama stíl og hver mynd er mótuð úr tveimur andstæðum. Allt þetta miðar að því að gera hina kristnu kenningu sálmsins sem áhrifamesta. Tökum til dæmis síðari hluta 2. og 3. erindis: Si guð, er ræður himni hium, hann hvílir nú í dýrastalli ligum; si guð, er öll á himins hnoss, varð hold í jörð og býr með oss. og . Hann Sötrum reifa fast er vafmn, í frelsi barna guðs svo þú sért haSnn; hann sína tötra tók i sig, að tign guðs dýrðar skrýði þig. Sálmurinn Nú árið er Hðið í aldanna skaut er einnig vel byggður upp. I lok annars erindis segir: Nú allt er á fljúgandi ferð liðið hjá, það flestallt er horfið í gleymskunnar sjá; en miskunnsemd guðs má ei gleyma. Síðan er miskunnsemd guðs lýst með jafnri stígandi: Hún birtist i vori sem vermandi sól, sem vöxtur í sumarsins blíðum, í næðingum haustsins sem skjöldur og skjól, sem skínandi himinn og gleðirík jól í vetraríns helkulda-hríðum. Hún birtist og reynist sem blessunarlind i blíðunnar sólfagra degi, hún birtist sem lækning við böli og synd, hún birtist þó skærast sem frelsarans mynd, sem lýsir oss lífsins i vegi. Eftir þessa frásögn lýkur sálminum með þökk og bæn. Flestu öðru fremur hefur náttúran beint sjónum Valdimars til guðs, ef dæma má af sálmum hans. I sumum þeirra er náttúran raunverulegt guðspjall. Nokkra bendingu um kveikjuna að einum slíkum sálmi gefur saga sú, er hér fer á eftir. Það var einn góðviðrisdag um túnsláttinn, að Valdimar var að snúa heyi í svonefndri Akrabrekku vestan við bæinn á Stóra-Núpi. Kona, sem þar var til heimilis, hefur sagt frá atvikum. Hún veitti því athygli, að Valdimar fór sér óvenju hægt við hey- vinnuna og áður en flekknum var lokið lagði hann frá sér hrífuna og gekk inn i bæ. Er vinufólkið kom frá heyskap um kvöldið las Valdimar fyrir það þennan sálm: Guð, allur heimur, eins í lígu og hiu, er opin bók, um þig er fræðir mig; jí, hvert eitt biað i blómijarðar smiu er blað, sem margt er skrifað i um þig. í næstu erindum er lýst, hvernig náttúran lyftir mannshuganum í samfellda lofgerð til guðdómsins og að lokum skynjar Valdimar alla tilveruna taka undir: Þi heyri' eg glaða himinfugla syngja, þeir hrósa þinni dýrð, sem ðllum skín; og andvörp þau, er einatt hjörtun þyngja, þó upp um síðir leita, guð, til þín. Sálminn orti Valdimar meðan hann var að snúa heyinu, en svo vildi hann flýta sér inn til að festa versin á blað, áður en þau liðu honum úr minni. Af þessum dæmum er ljóst, að náttúru- myndir í sálmum Valdimars geta verið með ýmsu móti. í sálminum Eg horfi yfir hafið eru lýsingarnar meir í ferðasögustíl. Þar eru borin saman löndin tvö, sem liggja beggja vegna „hafsins dauða". En munur þeirra er mikill: Sú ströndin strjála' og auða, er stari' eg héðan af, er ströndin stríðs og nauða, er ströndin hafsins dauða, og hafíð dauðans haf. En fyrir handan haSð þar hillir undir land; i gullnum geislum vafið það girðir skýjaband o.s.frv. Lýsingin á landinu „fyrir handan hafið" er auðvitað að mestu hugsmíð Valdimars sjálfs. Sennilega hefur hann samt haft í huga lýsingu Opinberunarbókarínnar á hinni himnesku Jerúsalem. Miklu meiri líking er með Völuspá og 3. erindi sálmsins: Þar sé ég sólu fegri á súlum standa höll í dýrð svo disamlegri, hún driSn gulli' er ðll. Þar sé ég fylking fríða og fagurbúna sveit um Ijóssins sali líða með Ijóssins ísýnd blíða í unaðs aldinreit. Þetta erindi er nánast endursögn á þess- ari fögru vísu í Völuspá: Sal sér hún standa sólu fegra, gulli þaktan i Gimlé. Þar skulu dyggvar dróttir byggja og um aldurdaga yndis njóta. Af sálmum Valdimars í Sálmabókinni 1886 eru 39 taldir þýddir. Hér skal aðeins einn nefndur. Jólasálmurinn / Betlehem er barn oss fætt er upphaflega latneskur sálm- ur, sem snemma var þýddur á íslensku í messusöngbók þeirri, sem nefnd er Grallar- inn. Valdimar virðist þó fremur hafa stuðst við þýðingu Grundtvigs á sama sálmi. Hér hefur Valdimar gengið áþekka götu og Matthías gekk stundum við túlkun erlendra sálma. Það er að kveða þá upp í sama stíl fremur en þýða þá orði til orðs. Fyrstu fjög- ur versin í sálmi Valdimars eru lausleg þýð- ing á sálmi Grundtvigs. Síðan fer Valdimar alveg eigin leiðir og hvorki í Grallarasálmin- um né sálmi Grundtvigs gat hann fundið nokkra fyrirmynd að næstsíðasta versinu, þar sem sálmurinn rís langhæst: Hvert fítækt hreysi höll nú er, því guð er sjilfur gestur hér. Eftir að Valdimar hafði lokið störfum við Sálmabókina 1886 sendi hann frá sér tvö sérstök sálmakver: Barnasálma 1893 og Davíðs sálma 1898. Davíðs sálmar eru ekki þýðing á sálmum Biblíunnar. Heldur er efni þeira sett fram „í íslenskum sálmabúningi", eins og stendur á titilblaði. En sá búningur hæfir síst betur hinum hebresku ljóðum en þýðing í óbundnu máli. Þegar best lætur tekst Valdimar samt ÚTI FYRIR bæjardyrum á Stóra-Núpi: Valdimar Briem, Ólöf kona hans og Ólafur sonur þeirra hjóna. að búa orðum þeirra heilsteypta mynd, t.d. í upphafi CII sálms: Mitt líf er líkt og reykur, sem líður þegar burt; mín bein sem brunninn kveikur, mitt brjóst sem visnuðjurt. Sem fugl á þurru þaki, erþýtur golan ótt, með sorg og sút ég vaki og sit hér einn um nótt. Mitt líf er langur skuggi, mítt líf er hrunin brú o.s.frv. Áður en skilist er við sálmakveðskap Valdimars er ekki úr vegi að fara örfáum orðum um þann boðskap, sem sálmarnir flytja. í stuttu máli sagt er boðskapur þeirra mildur kristindómur. Efst í huga Valdimars er kærleikur guðs og líferni Krists — mönn- unum til eftirbreytni. Kenning Krists er einnig rauði þráðurinn í mörgum sálmunum. Hér að framan hefur aðallega verið fjallað um sálma Valdimars með hliðsjón af stíl og byggingu. Að endingu skal þetta tekið fram. Sálmar Valdimars hafa ekki hinar stórbrotnu samlíkingar út frá orðum guðspjallanna, sem setja svip á Passíusálma Hallgríms Péturssonar — ekki heldur innri átök og flug, sem einkenna trúarljóð Matthíasar Jochumssonar. Það sem gerir bestu sálma Valdimars að fögrum skáldskap er ljóðrænn strengur, sem snertur er af trúarinnlifun hans sjálfs — en hefur jafnframt fengið óm frá náttúruljóðum í anda rómantísku stefnunnar. III. BIBLÍULJÓÐ í framhaldi af sálmakveðskap sínum tók Valdimar að kveða einstök ljóð með yrkis- efnum úr Biblíunni. I fyrstu ætlaði hann sér ekki að safna þeim saman í sérstakt kvæða- safn, en er komin voru tólf kvæði með efni úr Nýja testamentinu fékk hann þá hug- mynd að færa öll helstu sögurit Biblíunnar í bundið mál. Sýnilegt hlaut að vera fyrir- fram, að úr þeirri tilraun gat aldrei orðið heilsteypt ljóðsaga. Biblían er engin sam- felld frásaga, heldur margar sjálfstæðar bækur, en mörg skáld hafa tekið efni úr Biblíunni til meðferðar í einstökum kvæðum. Hér hef ég einkum erlend skáld í huga, þótt líka megi benda á íslenskar hliðstæður. Sérstaða Valdimars er fólgin í því, að hann reynir að géra eina ljóðsögu úr öllum söguritum Biblíunnar. Af því leiddi tvennt. Annað var að efnisins vegna varð að taka ýmislegt með, sem alls ekki heillaði hugann sem yrkisefni. Hitt var að föst söguleg bygg- ing gat ekki náðst vegna ótal frásagna, sem ekkert koma við hinu heimssögulega sam- hengi, sem óneitanlega má finna í allri Bibl- íunni — og bróðir Eysteinn náði í Lilju. Biblíuljóð Valdimars komu út í tveimur stórum bindum 1896 og 1897. Fyrra bindið fjallar um Gamla testamentið, en hið síð- ara um Nýja testamentið. IV.FRÁEFRIÁRUM - ÞÝÐINGAR Valdimar safnaði aldrei saman ljóðum sínum, en ýmis kvæði eftir hann birtust á víð og dreif. Ekki verður séð, að þau séu í heild mótuð af neinni sérstakri bókmennta- tísku. Helst er athyglisvert — miðað við samtímann — að meðal þeirra er ekkert ættjarðarljóð. Valdimar hlýtur samt hiklaust að teljast til rómantísku stefnunnar. En svipmót hennar er miklu skýrara á Biblíu- ljóðum — og jafnvel sumum sálmum — ein einstökum kvæðum eftir hann. Þau eru oft hugleiðingar, byggðar á fyrirmyndum úr daglegu lífí. Síðasta frumsamda bók, sem kom frá hendi Valdimars, er Ljóð úr Jobsbók 1908. Þau eru samfelldari kvæðabálkur en Biblíu- ljóð, bæði að efni og formi. Eftir að Ljóð úr Jobsbók komu út sendi Valdimar ekki annað frá sér í bókarformi en einn stuttan, þýddan kvæðaflokk. Þýð- ingin var prentuð 1923, en mun vera gerð allmörgum árum fyrr. Flokkurinn heitir Týndi sonurinn (Den forlorne Sön) og er eftir norska prestinn Jonas Dahl. Valdimar þýddi einnig allmðrg einstök kvæði eftir erlenda höfunda. Sum þeirra birtust í blöðum eða tímaritum, en önnur eru aðeins til í handritum — án tímasetning- ar. Flestar þýðingarnar eru úr Norðurlanda- málum og þýsku. ^ Frægasta kvæði, sem Valdimar þýddi, er Álfakóngurínn (Erlkönig) eftir Johan Wolfgang Goethe (1749-1832). Mesta rímgáfu sýnir Valdimar í þýðingu á kvæði, sem nefnist Skammdegisvísur (Versus bru- males) og Fornólfur kvað á latínu. Það stendur fyrst þriggja kvæða, sem Fornólfur kallar einu nafni Glingur úr stórþurrkatíð- LESBÓKMORGUNBLAÐSINS 18. DESEMBER 1995 17

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.