Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 37

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 37
Á aldarafmæli kvikmyndalistarinnar Tilkoma kynningar- og áróð- ursmynda á 4. áratugnum JÓRÐI áratugurinn er tími hinna miklu áróðurs- mynda í kvikmyndasögunni. Þetta er sá tími, þegar kvikmyndirnar byrja fyrst fyrir alvöru að opna fólki sýn á milli landa og heimsálfa og þar með móta heimssýn þess. Áhrifamáttur- Allan fjórða áratuginn er það eftirtektarvert hve mikið er um kvikmyndatökur á yegum útlendinga á íslandi. Vaxandi áhugi var á íslandi sem ferðamannalandi og svo þótti það vera á jaðri siðmenningarinnar. Sér á parti meðal útlendinga sem tóku hér myndir er þýzki loddarinn dr. Burkert. Eftir ERLEND SVEINSSON inn efldist með nýrri tækni hljóðs og lita og jafnvel filmubreiddar (16mm). I byrjun áratugarins heyra íslendingar meira að segja greint frá svonefndum fjarsýnitækjum (danska og þýska heitið á sjónvarpi) og því er spáð í Alþýðublaðinu í sama mánuði og talmyndirnar koma til sögunnar hér á landi árið 1930, að þess verði ekki langt að bíða, að menn geta setið heima hjá sér og horft á kvikmyndirnar þar. Máttur kynningarmyndarinnar birtist í ýmsu formi. Fréttamyndirnar fengu aukið vægi með tilkomu hljóðsins og áttu vaxandi þátt í að skapa heimssýn jarðarbúa. Ferða- myndin svokallaða (travellogues) var annar angi kynningamyndanna, sem hafði raunar verið við lýði svo til frá upphafi kvikmynda- sögunnar. Þessi grein kvikmyndagerðar var stunduð bæði á vegum stóru kvikmyndafé- laganna og einstaklinga. Þær voru sýndar úti um allan heim sem aukamyndir á bíósýn- ingum og með fyrirlestrahaldi og gegndu þannig mikilsverðu kynningarhlutverki til góðs eða ills, eftir því hvernig til tókst um gerð þeirra. Kennslumyndin var skyld þess- ari kvikmyndagrein en fékkst við afmark- aðra efni. Með tilkomu 16mm mjófilmunnar jukust hins vegar notkunarmöguleikar þessa áhrifamikla kvikmyndamiðils-. Hinar svo- nefndu þýsku „menningarkvikmyndir" (Kulturfilm), sem var ein grein heimilda- stuttmynda, náskyld ferðamyndunum, uxu upp úr gróskumikilli heimildarmyndagerð á þriðja áratugnum í hreinræktaðar áróðurs- myndir, sem höfðu m.a. þann tilgang að vekja áhuga Þjóðverja á fjarlægum stöðum og vera þannig eins konar undirbúningur undir landvinningastefnu nasista. Tobis Kulturfilm (Tobis Klangfilm System), sem komst undir stjórn Goebbels, eftir að Hitler komst til valda laust fyrir miðjan áratuginn, var framarlega í flokki í framleiðslu slíkra mynda. Öflugastur verður „kynningarmátt- ur" kvikmyndarinnar, þegar list áróðurs- tækninnar er beitt til fulls, en sá tími rann upp um miðjan fjórða árátuginn. Þá gerði þjóðverjinn Leni Riefentsdal einhverjar viða- mestu áróðursmyndir allra tíma, „Sigur vilj- ans" um þing nasistaflokksins í Nurnberg DR. PAUL Burkert vann að gerð „menningarkvikmynda" (Kuiturfilm) á Is- landi sumrin 1934-35. Þór Whitehead segir frá því í bók sinni „íslandsævin- týri Himmlers" að það hafi löngum vafist fyrir mönnum að segja rétt deili á Burkert en hann tók sér mörg starfsheiti. REYKJAVÍK séð úr lofti sumarið 1935 í gegnum linsu dr. Burkets. Danskir flugmenn flugu þá með Guðmund Kamban skáld og dr. Paul Burkert kvik- myndatökumann í yfirlitsflug yfir Reykjavík og nágrenni. 1934 og myndina um Ólympíuleikana, sem haldnir voru í Berlín 1936. íslendingar fóru ekki varhluta af öllum þessum straumum tímans og þar kom að einn úr þeirra hópi, Guðmundur Kamban, skáld og kvikmyndagerðarmaður, sem bú- settur var í Berlín um þetta leyti, setti fram rökstudda skoðun um gildi áróðursmyndar- innar (propaganda) fyrir ísland og Islend- inga. Stefnuyfirlýsing KAMBANS Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Þetta getum við sagt að eigi við um hina átta mínútna löngu stuttfílmu MGM kvikmynda- risans bandaríska, sem tekin var í Reykja- vík sumarið 1932 og sýnd sem aukamynd í Gam\a Bíói 18. júní 1935 undir heitinu „ísland". Undirtitill: Ferðalýsing eftir James A. Fitzpatrick. Þessi íslandsmynd sýnir m.a. glímu á Landakotstúni, þar sem Þor- steinn Einarsson íþróttafulltrúier í lykilhlut- verki sem glímusnillingur íslands. Hið glögga gestsauga, eins og það birtist uppi á hvíta tjaldinu, var samt ekki að skapi íslendinga og því var það að Alþýðublaðið bað Guðmund Kamban um að segja álit sitt á þessari íslandskynningu Bandaríkja- manna. Kamban var kunnur af kvikmynda- vafstri sínu auk þess að vera rithofundur með nafn eriendis. Hann hafði því myndug- leikann og yfirsýnina og birtust sjónarmið hans í „neðanmálsgrein" Alþýðublaðsins, 26. júní 1935 undir yfirskriftinni „íslenzk kynnisstarfsemi". í stuttu máli sagt finnur Kamban þessari íslandsmynd allt til foráttu, segir að naumast sé unnt að gefa rangsnún- ari hugmynd um íslenska menningu en þarna sé gert „á ekki lengri ræmu". Mynd- in hafí að geyma villandi upplýsingar um hnattstöðu og náttúrufar, undirstöðuat- vinnugreinina og samgöngur. Allt sé þetta falsað og afskræmt og það síðan vinsað úr í „háttum vorum sem er álappalegast" enda mestur áhugi á íslendingum sem tískufyrir- bærum norðurhjarans, þ.e. eskimðum. Síðan spyr Kamban, hvort okkur geti þá ekki „staðið á sama. um þetta myndarkríli"? Spurningunni svarar hann afdráttarlaust neitandi og bendir á hvílíka dreifingu svona mynd fái hjá stærsta kvikmyndafélagi heims, MGM, henni sé „spólað út um allan hnöttinn". íslendingum eigi að vera annt um mannorð sitt og hann bætir við: „Við erum hin eina siðaða þjóð, sem felum það algerðri tilviljun, hvernig dæmt er um oss. Þó að vér séum óðum að missa markaði vora erum vér hið eina ríki á jörðinni, sem sér sér ekki stórfelldan fjárhagslegan hagn- að í því að halda uppi skipulagðri kynnis- starfsemi (propaganda) fyrir land og þjóð, atvinnu og menningu." Þessu næst bendir Kamban á þá leið sem hann telur skynsam- legast að farin verði en það sé að láta gera um 25 mínútna langa mynd, „sem lýsi að öllu leyti landi voru og þjóð eins og vér vilj- um almennt sjálfír kannast við oss undir eftirliti og á ábyrgð íslenska ríkisins. Hann sýnir fram á að þetta þurfi ekki að kosta mikið, einkum ef myndin yrði tekin á 16mm filmu, sem síðan yrði stækkuð upp til sýn- inga í kvikmyndahúsum. Aðalverðmæti myndarinnar fælist hins vegar í notkun hennar sem 16mm lifandi skýringu á kynnis- erindi, „sem samfara henni yrði að flytja um ísland". Þetta telur Kamban að myndi verða hið arðvænlegasta fyrirtæki enda leið ekki á lögnu áður en honum varð að ósk sinni. Hinn 3. ágúst 1935 birtir Alþýðublað- ið forsíðufrétt undir fyrirsögninni: Ný kvik- mynd um ísland, atvinnuvegi ogþjóðlíf verð- ur tekin í sumar og næsta sumar. Fiskimála- nefnd gengst fyrir myndatökunni en Guð- mundur Kamban rithðfundur stjórnar henni. Málflutningur Kambans hafði á nokkrum vikum náð eyrum atvinnulífsins og stjórn- valda. Margt varð hins vegar á annan veg í framkvæmdinni en hann hafði áætlað og er þar af mikil og dramatísk saga, sem hér gefst ekki tóm til að rekja nema að litlu leyti en nánar segir frá í bók Þórs White- head, „íslandsævintýri Himmlers". Það breytir hins vegar ekki því að undir lok áratugarins hafði íslenskum kvikmyndum aldrei fyrr verið ætlað jafnviðamikið hlut- verk í kynningu lands og þjóðar á alþjóða- vettvangi og var þá komið annað hljóð í strokkinn heldur en í upphafi áratugarins, þegar Kamban talaði fyrir daufum eyrum um gerð kvikmyndar í tilefni af þúsund ára afmælis alþingis árið 1930. KVIKMYNDUN ALÞINGIS- HÁTÍÐAEINNAR 1930 Þó að opinberir aðilar beittu sér ekki fyr- ir kvikmyndagerð í tengslum við Alþingishá- tíðina 1930 heldur létu nægja að efna til samkeppni um hátíðarkvæði og hátíðartón- list þá varð þessi hátíð engu að síður mik- ill aflvaki fyrir kvikmyndagerðina í upphafi fjórða áratugarins. Gierðar voru fréttamynd- ir, ferðamyndir og heimildarmyndir um há- tíðina með þjóðlífsívafi. Sá sem mest hafði látið til sín taka í kvikmyndagerð á þessum tíma, Loftur Guðmundsson, uppgötvaði ákveðna „áróðursleið" til að fjármagna gerð sinnar myndar með því að koma sér upp kostunaraðilum (Ölgerðin Egill Skallagríms- son o.fl.) og birta auglýsingar frá þeim í lok LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 18. DESEMBER 1995 37

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.