Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 40

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 40
Síðasta kirkjan íNesi inn dag í lok júní árið 1791 var Hannes Finns- son Skálholtsbiskup á vísitasíuferð í Seltjarnar- neshreppi og hinum nýja kaupstað Reykjavík, sem aðeins var tæplega fímm ára. Biskup hafði verið í Laugarnesi og skoðað þar kirkju, - „Sú prýðilegasta kirkja í þessu stifti" - Síðasta kirkjan í Nesi, timburkirkjan góða, stóð aðeinsí 14 ár, 1785- 1799, síðustu árin rúin helgi og gripum sínum. Ástæðan var sú að ákveðið var að Reykja- víkurkirkja yrði dóm- kirkja. Þessi prýðilega kirkja í Nesi fauk síðan í Bátsendaveðrinu í janúar1799. Eftir HEIMI ÞORLEIFSSON sem var að falli komin og hann hafði skoð- að framkvæmdirnar við Reykjavíkurkirkj- una nýju, sem nú átti að verða dómkirkja landsins. Þeim framkvæmdum miðaði svo hægt, að veggirnir voru ekki komnir upp að þakbrún, þó að liðin væru nú tvö ár frá því að þær hófust. Vorið hafði verið svo kalt, að frost fór ekki úr jörðu um sumarið. Það voru því víða forarvilpur á leið biskups og sveina hans fram á Nesið að læknissetrinu. Þeir héldu fyrst götuna að Hlíðarhúsum og þaðan þvert yfir Nesið inn á hreppsveginn. Þegar haldið var fram hjá heimreiðinni að Lambastöðum og biskup virti fyrir sér reisuleg bæjarhúsin á sjávarkambinum, varð honum hugsað til Sigríðar frænku sinnar, ekkjunnar, sem þar bjó nú í þessu sorgarhúsi. Aðeins misseri var liðið síðan maður hennar, Guðmundur Þorgrímsson dómkirkjuprestur, hafði andazt við mestu harmkvæli úr brjóstveiki samfara sullaveiki, aðeins 37 ára gamall. En ekki dugði að doka, því að enn var ólokið því verki að vísitera kirkjuna í Nesi. Hannes biskup hafði haft spurnir af því, að þar á staðnum væri fyrir 6 árum risin ágæt ný kirkja og hann vissi einnig að þeir konunglegu embættismenn, sem þar bjuggu, hðfðu verið örlátir í gjöfum sínum til byggingar þessa góða guðshúss. Þar voru fremstir fjárhaldsmennirnir og staðar- haldararnir Jón Sveinsson landphysicus og Björn Jónsson apótekari, en einnig höfðu yfirsetukonan danska og Guðmundur heit- ^gMnm Kirkjan í Nesi Lyfjafræðisafn Nesstofa Undirstaða klukknaports? Nidurstööur mælinga med Jarosjá garóar| Hugsanteg S /;mörk á garði AFSTOÐUMYNDvfkirkjurúst, Nesstofu óg lyfjafræðisafni í Nesi. — Línuhönnun. inn Þorgrímsson, prestur staðarins, lagt sitt af mörkum. Biskup hlakkaði til að sjá þetta veglega guðshús og hann varð ekki fyrir vonbrigðum, þegar halla tók niður af Val- húsinu og hann sá heim að Nesi. Kirkjuna bar að vísu fyrst í múrhúsbygginguna miklu, en smátt og smátt sá hann betur útlínur hennar. Neskirkja hin nýja var í 8 stafgólfum, öll gerð af timbri, en fram af henni var klukknaport, sem átti fáa sína líka og bar það hæst, þegar menn komu að staðnum. Það var litlu minna að formi en kirkjan sjálf, þrjár hæðir og toppur upp af, alls vel á 16. alin á hæð. Uppi á klukknaportinu blasti við vindhani, úthöggvinn í kopar og sat á járnstöng, sem þrjár kúlur eða smáhnettir voru festir við. Inni í portinu var stigi til þess að ganga upp í neðstu etagu portsins og þaðan frá annar laus til þess að stíga hærra. Fyrir portinu voru vængjahurðir á hjörum með skrá, lykli og sterkum, löngum járnkrókum og lykkjum til að skorða hurðar- vængina með, þegar þeir stóðu opnir. Þegar Hannes biskup bar að garði í Nesi, stóð svo á, að prestlaust var, því að ekki hafði verið vígður nýr dómkirkjuprestur, eftir að séra Guðmundur andaðist. Hannes hafði að vísu ákveðið, að ungur guðfræðing- ur, Geir Vídalín að nafni, sem útskrifast hafði með láði úr Hafnarháskóla, skyldi hreppa þetta virðulega embætti, en hann átti ekki að taka vígslu fyrr en um haustið. Af þessum sökum var enginn prestur til þess að fara með biskupi yfir reikninga kirkjunnar eða skoða hennar ornamenta og instrumenta, og það voru því fjárhaldsmenn- irnir, enbættismenn heilbrigðisþjónustunnar í Nesi, sem það gerðu. í ársreikningum fyrir 1790 sá biskup, að kirkjan hafði enn tekjur af þriðjungi heima- lands í Nesi og af jörðunum Bakka og Bygg- garði svo sem verið hafði frá því um daga Vilchins biskups að minnsta kosti. Hún hafði UNNIÐ viðjarðsjármælingar í Nesi sumarið 1994. Morgunblaðið/Ijósm. Tryggvi Þorgeirsson einnig tekjur af ljóstollum og legkaup hafði verið greitt fyrir 3 fullorðna og 9 börn á þessu ári. Tekjustofnar kirkjunnar voru því traustir sem fyrr, en hún hafði safnað nokkr- um skuldum vegna byggingar nýju kirkj- unnar. Þ6 hafði ekkert komið á reikning kirkjunnar vegna byggingar klukknaports- ins, heldur var hann að öllu leyti reistur á kostnað sóknarfólksins. Portið kostaði 79 rd. og 52 sk. og af því greiddi Björn Jóns- son apótekari helminginn. Skuldir kirkjunn- ar námu alls um 200 ríkisdölum, en á móti því kom krafa upp á 138 rd. í dánarbú Bjarna Pálssonar, sem enn hafði ekki verið gert upp, þó að liðin væru 12 ár frá dauða hans. Eftir að hafa litið yfir reikningana lá næst fyrir að ganga til kirkju og skoða hana að innan. Og hér sýndist allt í góðu ástandi. Kirkjudyrnar voru með stórri panel- hurð á hjörum og annarri minni að innan. í framkirkjunni var fjalagólf á öllum gang- veginum en hellulagt til hliðar undir þver- sætunum, sem voru 9 að sunnan og 10 að norðan, öll með bekkjum, bríkum og þver- slám. Allbjart var í kirkjunni, því að á fram- kirkjunni eru 3 gluggar á hvora hlið með sex rúðum hver og uppi yfir hverjum þeirra er annar minni með fjórum rúðum hver. Milli kirkju og kórs gat að líta hálfþil með pílárum yfír og á því dyr með súluformuðum dyrastöfum, allt málað. Þegar horft var yfir hálfþilið blasti altarið við og var það gert af panelverki með gráður fyrir og grind- verki í kring. Yfir altarinu var prédikunar- stóll, einnig af panelverki, málaður og gyllt- ur og með himni yfir. I kórnum voru 4 gluggar, tveir á hvora hlið. Innan af kórnum var skrúðhús í einu stafgólfi og lágu úr því dyr út til norðurs, en glergluggi var til hlið- ar með 4 rúðum. Biskup sá, að hálfþil, alt- ari og prédikuarstóll höfðu verið í gömlu kirkjunni og fleira hafði verið notað úr henni. Biskup gat séð af eldri vísitasíum, að kirkjan hafði verið allvel búin skrauti og skrúða og var það flest á sínum stað. Sumt hafði verið endurbætt frá síðustu vísitasíu eins og yfirdekkið á prédikunarstólsrönd- inni, sem danska yfirsetukonan hafði látið lagfæra á sinn kostnað. Frá síðustu vísitas- íu hafði kirkjunni svo bætzt ágætur gripur, skírnarfontur með himni yfir, ágætt snikk- araverk og fylgdi útskorin dúfa. Þennan grip hafði velgjörðarmaður kirkjunnar, Björn Jónsson apótekari, gefið henni. Síðasta verk Hannesar biskups í Nesi þennan júnídag 1791 var að skoða kirkju- garðinn og þar gat hann fundið að við sókn- arbörnin, því að þau höfðu vanrækt að halda honum við og var veggur hans allur fallinn nema til vesturáttar og í útsuður, þar sem hann var nýuppbyggður af steini. Setti bisk- up sóknarmönnum það verk fyrir næstu Jónsmessu, að byggja upp kirkjugarðinn sómasamlega og hótaði sektum, ef ekki yrði að gert. Lauk svo þessari vísitasíu og þar með síðustu opinberu heimsókn biskups á hinn forna kirkjustað í Nesi við Seltjörn. En hvers vegna varð þessi biskupsheimsókn hin síðasta? Til þess lágu ýmsar ákvarðanir andlegra og veraldlegra valdsmanna, sem reynt verður að útskýra síðar, en fyrst verð- ur stuttlega fjallað um eldri kirkjubyggingar í Nesi. II. Eldri Kirkjur í nesi í kirknatali Páls biskups Jónssonar í Skál- holti frá því um 1200 er fyrst getið um kirkju í Nesi við Seltjörn og var hún helguð heilög- um Nikulási. Kirkjan var prestsskyldarkirkja 40

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.