Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1995, Blaðsíða 10
HLUTI úr hinum fræga, 40 metra Inngu Bayeux refli. Hann er merkilegt myndlistarverk, einskonar myndasaga, og var unninn íhannyrðaskólanum íKantaraborg nokkru eftirinnrás Normanna á England. Þessum sjónarmiðum fylgdu konungar Nor- manna á Englandi og Sikiley jafnan fast fram, sem leiddi til átaka við kaþólsku kirkj- una og páfastólinn af og til. Við valdatöku Göngu-Hrólfs gengu Normannar beint inn í frakkneska lénsskipulagið, sem þeir sáu fljótt að hentaði hagsmunum þeirra miklu betur en fyrri starfsemi í sjóránum og strandhögg- um hér og þar. Víkingatíminn var líka að renna sitt skeið á enda og beint þrælahald aflagt samkvæmt boði kirkjunnar. Þá gerðu Normannar sér fljótt grein fyrir því að hið frakkneska konungsvald byggðist á algjöru valdi konungs yfir þegnunum - valdi sem kom að ofan, en ekki með frjálsu vali fylgis- manna eins og tíðkast hafði á Norðurlöndum. Þetta vald innsiglaði konungsvaldið með lög- um sem það sjálft setti og þegnarnir urðu skilyrðislaust að hlýða. Normönnum varð ljóst að með því að hafa vald til að setja þegnunum lög á þennan hátt, þá væri það miklu hagkvæmari aðferð til að ná valdi og viðhalda valdi yfir miklum fjölda fólks en áður hafði verið mögulegt með gamaldags þrælahaldi á víkingatímanum. Þessir fyrrum sjóræningjar og víkingar og afkomendur þeirra, sem engin lög höfðu virt á ránsferðum sínum, fóru nú að líta á lögin sem stórkost- legt tæki til að byggja upp sterk og fjölmenn ríki með konungsvaldi og lénsskipulagi. Það hvarflaði ekki að þeim að tengja þetta ein- hverjum hugsjónum um réttlæti. Þessi upp- bygging kom hvað gleggst fram á valdatíma Hinriks II á Englandi með „massívum" laga- bálkum og einnig á Sikiley með nokkuð öðr- um hætti sem síðar verður vikið að. Eins og hjá Rómverjum hefir lagasetning sem hægt er að framfylgja með valdi ef þörf krefur verið grundvöllurinn að nútíma stjórnskipulagi Vesturlanda. Allur almenn- ingur hefir hinsvegar ekki ávallt gert sér grein fyrir því, að þeir sem með völdin fara hverju sinni, sníða lögin oftast með það í huga, að þau þjóni eigin hagsmunum og þeirra fylgismanna til að viðhalda völdum þeirra og sérréttindum. INNRÁSIN Á ENGLAND í þau hundrað fimmtíu og fimm ár sem liðu frá því að Göngu-Hrólfur tók formlega við völdum sem lénsmaður Frakkakonungs og hertogi af Normandí - þar til Vilhjálmur bastarður hertogi af Normandi gerði innrás sína á England höfðu Normannahertogar stöðugt verið að auka völd sín og ná undir sig meira landsvæði. Þó Normandí væri að nafninu til lén í ríki Frakkakonunga þá fóru hertogarnir þar að reka eigin utanríkispólitík sem áttj eftir að hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir Frakkland og Frakkakonunga á næstu öldum. Játvarður góði Englandskonungur andaðist barnlaus í ársbyrjun 1066. Vilhjálm- ur hertogi taldi sig eiga kröfu til ríkiserfða á Englandi og það sama gerði Haraldur harðráði Sigurðsson Noregskonungur. Höfð- ingjasamkundan enska (Witan) kaus hinsveg- ar til konungs Harald Guðinason jarl af Wessex, sem hafði sem ríkisstjóri síðustu ár Játvarðar farið með raunveruleg völd. Vil- hjálmur hertogi hélt því fram að Haraldur Guðinason væri ekki réttborinn til ríkiserfða og kjör hans því ólöglegt. Þessu munu þeir sem studdu Vilhjálm hafa haldið fram asamt ýmsum sagnaritúrum seinni tíma sem héldu því fram að seinni kona Guðina jarls, móðir Haralds, hafi verið óþekkt kona. Barði Guð- mundsson sagnfræðingur hefir fært sagn- fræðileg rök fyrir því, að Haraldur hafi verið systursonar Knúts ríka Sveinssonar konungs Englands og Danmerkur. Móðir Haralds hafi verið Gyða dóttir Sveins tjúguskeggs kon- ungs Danmerkur og Englands og seinni konu hans, Sigríðar stórráðu ekkju Eiríks Svíakon- ungs, og að Gyða hafi verið seinni kona Skotland Irland Konungsríkið • England 1066 1066 Frakknt Bretagna normandí: Konungsi Mainc Konungsdæmi Anjou Angvia i 1154-1204 HioheHaga^ómver^ keisaradæí: ' CaPua<\Napol, 0 1075-1076 ír-P.Durazzo Afríka 1135-1160 Annaba* Tunis* Susair' Mahdiyya'* Sfax? Gabes% Djerba (Taraiwo Calabria „ J> Palermo 1/ Cortu •• ,' ' Sikiley 1061-1194 Malta 'Tripoli loannink KORT sem sýnir landvinninga og útrásir Normanna á 11. og 12. öld. Guðina jarls föður Haralds. Barði heldúr því fram að höfðingjasamkundan enska (Witan) hefði aldrei af frjálsum vilja kjörið til kon- ungs mann sem ekki fullnægði því skilyrði að vera annaðhvort afkomandi Cerdics kon- ungs í Wessex, stofnanda engilsaxneska kon- ungsdæmisins, eða að hann væri afkomandi Sveins Haraldssonar tjúguskeggs. Vilhjálmur hertogi mun hafa gert sér ljóst að til þess að gera tilkall sitt til ensku krúnunnar trú- verðugt yrði hann að beita öllum tiltækum ráðum tií þess að fá menn til að trúa því að kjör Haralds væri ólöglegt og að hann væri valdaræningi og eiðrofi. I því skyni mun hinn heimsfrægi Bayeux refill hafa verið gerður skömmu eftir valdatöku Vilhjálms á Eng- landi. Þar er sagan sögð á þessu einstaka myndverki eins og Normannar vildu hafa hana. Þessi ísaumaði fjörutíu metra langi refill er meðal annars einstæður sem áróðurs- myndverk, sem sýnir að Normannar voru búnir að tileinka sér áróðurstækni sem hver nútíma áróðursmeistari í fjölmiðlum nútím- ans gæti verið fullsæmdur af. Árið 1066 tóku tveir innrásarherir land á Englandi. Að norðaustan Haraldur harðráði Noregskonungur og að sunnan Vilhjálmur hertogi. Haraldur Englandskonungur var skjótur í förum. Hann gjörsigraði norska inn- rásarherinn við Stamford Bridge þann 25. september og hélt síðan jafnskjótt suður til móts við Vilhjálm hertoga en víkingaöld er talin á enda runnin með þessum tveim sam- tíma innrásum á England. VilhjálmUr lenti með lið sitt nálægt Hastings á Suður-Eng- landi. Sú saga er sögð að þegar Vilhjálmur gekk á land af skipum sínum í fararbroddi liðs síns þá hafi hann hnotið í fjörunni og fallið fram fyrir sig. Þetta var talið hið mesta ógæfumerki í upphafí orrustu og herinn stóð sem lamaður að baki foringja sínum. Vil- hjálmur mun hafa verið skjótur að hiígsa og gera sér grein fyrir þvl hvað í húfi var, ef saga þessi á við rök að styðjast, þá var hann kominn það langt upp í fjöruna að hann gat gripið í sjávarbakkann og náð handfylli sinni af mold. Hann stóð upp - sneri sér að hern- um, lyfti upp hægri hendi og hrópaði sigur- viss: „Sjá! ég held jörð Englands í hendi mér." Þar með varð til ný merking um slík atvik - að fall sé fararheill sem áður hafði verið forboði ósigurs og ófara. Haraldur kon- ungur hafði staðnæmst í Lundúnum á suður- leið til að endurskipuleggja her sinn sem mun hafa verið örþreyttur eftir hina löngu gðngu að norðan eftir orrustuna við Stam- ford Bridge. Hinn 14. október árið 1066 var svo háð ein afdrifaríkasta orrusta sögunnar, sem endaði með falli Haralds Englandskon- ungs og algjörum sigri Normanna - afkom- enda víkinganna sem tvö hundruð og fimm- tíu árum áður höfðu ýtt langskipum sínum úr vör í heimahögum sínum á Norðurlöndum og Iagt út á hið opna haf til að afla sér fjár og frama. Með valdatðku Normanna á Eng- landi var lagður kjölurinn að nýju langskipi, „Britannía", drottnara úthafanna og land- anna handan við þau - Breska heimsveldinu. SUÐURGANGA NORMANNA Á fyrri hluta elleftu aldar er líkast því að safnast hafi upp í Normandí feiknaleg mannleg orka sem fékk útrás í Iandvinning- um til norðurs og suðurs. Innrás Vilhjálms hertoga á England höfum við þegar fjallað um í þessari grein. Nú er hins vegar komið að landvinningum Normanna á Suður-ítalíu og Sikiley, sem áttu sér stað á sömu öld og innrásin á England, en útrás Normanna til Suður-ítalíu hófst á fyrri helmingi elleftu aldar. Sú atburðarás varð með allt öðrum hætti en innrásin á England, sem var skipu- lögð herferð ráðandi valdhafa í Normandí með herflota og a.m.k. tíu þúsund manna DOMKIRKJAN í Salerno sem Ro- bert Guiscard lét byggja fyrir eigin reikning her. í útrás Normanna til ítalíu fóru þeir samkvæmt boði eins deiluaðiíans þar. Þeir fóru í smáhópum landleiðina eða jafnvel einn og einn einhesta alla þessa löngu leið og þetta gerðist á tiltölulega löngu tímabili. Áður en fjallað er nánar um þessa riddara- sögu frá miðöldum er nauðsynlegt að gefa stutt yfirlit yfir hina pólitísku stöðu á ítalíu í upphafi elleftu aldar, sérstaklega þó á Suð- ur-ítalíu. Á miðöldum báru tvær stofnanir í Evrópu ægishjálm yfir allar aðrar. Það voru kaþólska kirkjan og hið heilaga rómverska keisaradæmi. Tveir afburða menn hvor á sínu sviði höfðu lagt grunninn að þessum stofnun- um - Gregoríus páfí mikli og Karlamagnús. Eftir að ríki Karls mikla skiptist upp milli sona hans tilheyrði mestur hluti Norður- og Mið-ítalíu keisaradæminu að undanskildu því landsvæði sem Karl mikli hafði látið páfastól- inn fá til umráða. Hinir þýsku keisarar sem sátu norðan Alpafjalla áttu hinsvegar í stöð- ugum erfiðleikum að viðhalda völdum sínum á Italíu. Á þessum tíma voru borgirnar á Norður- og Mið-ítalíu að byrja að eflast sem verslunar- og siglingaborgir með stöðugar kröfur um sjálfstæði í eigin málum án af- skipta keisarans. Á Suður-ítalíu var staðan miklu flóknari. Suður- og suðausturhlutinn var enn á valdi keisaranna í Miklagarði sem leifar hins rómverska ríkis á ítalíu. Sikiley var á þessum tíma búin að vera í tvö hundr- uð ár undir yfirráðum Araba. Á vesturströnd Suður-Italíu voru hinar hálfgrísku borgir Amalfí og Napólí með eigin prinsa sem að nafninu til lutu Miklagarðskeisara. Um mið- bik Suður-ítalíu voru svo að verulegu leyti sjálfstæð hertogadæmi sem Langbarðar höfðu stofnað á sínum tíma og lutu að nokkru Miklagarði, jafnframt því að arftaki ríkis Karlamagnúsar - þýski keisarinn taldi að allt þetta landsvæði hefði verið hluti ríkis Langbarða á ítalíu, sem Karl mikli hefði lagt undir sig. Sífellt átök áttu sér stað á þessum tíma á milli Miklagarðsmanna sem höfðu höfuðstöðvar sínar á ítalíu í borginni Bari, og hertogadæma Langbarða, sem nutu stuðn- ings pafans í Róm og keisarans sem vildu losna við ítök grísku kirkjunnar og Mikla- garðs frá ítalíu. Og það var þarna sem ung- ir ævintýramenn frá Normandí komu til sög- unnar. Tvær ritaðar útgáfur eru til um upp- hafið á því sem síðar átti eftir að gerast. Önnur útgáfan er komin frá Amateus nokkr- um, munki í hinu víðfræga klaustri Monte Cassino, sem á seinni hluta elleftu aldar, um 1080, skrifaði ágrip af sögu Normanna á Suður-ítalíu. Hann segir svo frá að á skipi frá Amalfi hafi komið fjörutíu ungir Nor- mannar úr pílagrímsferð frá landinu helga og Jerúsalem. Þeir hafi gengið á land í borg- inni Salerno, sem var ein af borgum Lang- barða, og þar hafi þeir orðið vitni að því að serkneskir sjóræningjar hjuggu óvænt strandhögg í borginni sem orsakaði slíka skelfmgu meðal borgarbúa að ekkert varð um varnir. Hinum vígglöðu ungu Normönn- um ofbauð slíkt hugleysi og gripu til vopna sinna og gerðu skyndiárás á Serkina ogstrá- felldu þá niður áður en þeir komust til skips síns.. Gamiar prins í Salerno tók þessum ungu Normönnum fagnandi eftir þetta hreystiverk ög bauð þeim öllum að ganga í þjónustu sína. Hinir ungu fullhugar kváðust hafa verið lengi að heiman en þeir mundu koma boði hans áfram til heimahaga sinna í Normandí og hugsanlega koma sjálfir aftur síðar meir. Hin útgáfan er sú sem sennilega á við sama hóp Normanna sem hafi átt að heimsækja helji þann í fjallinu Gargano á austurströnd ítalíu þar sem talið var að Gabriel erkiengill hafi birst árið 493 og gert kraftaverk. Þarna í hellinum hafi komið til hinna ungu manna dularfullur maður og sagst vera foringi Langbarða, Melus að nafni. 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.