Morgunblaðið - 25.09.2003, Blaðsíða 23

ef þið
eruð
soltin,
ef þið
eruð
svöng...
með
sítrónubragði
nýtt!
A
U
G
L
.
Þ
Ó
R
H
IL
D
A
R
1
3
1
0
.1
2
www.ms.is
DAGLEGT LÍF
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 25. SEPTEMBER 2003 23
MIKIL umræða hefur skapastundanfarið í nágrannalönd-unum um transfitusýrur í
matvælum og skaðsemi þeirra. Neyt-
endaþáttur Morgunblaðsins sendi
fyrirspurn til Umhverfisstofnunar
um reglur um merkingu transfitu-
sýra á matvælaumbúðir á Íslandi og
fer svar Jóhönnu Eyrúnar Torfadótt-
ur matvæla- og næringarfræðings
hér á eftir.
Danir vöktu athygli fyrir að gefa út
bækling um transfitusýrur árið 1994
og hafa fylgst sérstaklega með um-
ræðu um þennan málaflokk. Síðan
hafa þeir gefið út tvo bæklinga til við-
bótar um transfitusýrur sem hægt er
að finna á heimasíðunni www.ernae
ringsraadet.dk.
Transfitusýrur í matvælum eru
tvenns konar. Annars vegar eru
transfitusýrur sem myndast þegar
fljótandi olía er hert, hins vegar
myndast transfitusýrur í vömb jórt-
urdýra fyrir tilstilli baktería.
Sætmeti og kex
Transfitusýrur sem verða til við
matvælaframleiðslu finnast í ýmsum
vörutegundum, má þar nefna kex,
kökur, vínarbrauð, skyndibitafæði og
borðsmjörlíki. Bökunarsmjörlíki sem
notað er í kex, kökur og sætabrauð
inniheldur oft talsvert mikið af trans-
fitusýrum. Transfitusýrur sem eru í
matvælum frá náttúrunnar hendi
finnast til að mynda í lamba- og
nautakjöti, sem og í mjólkurfitu.
Hins vegar er mikill munur á
magni, því fita framleidd í iðnaði get-
ur innihaldið allt að 60% af transfitu-
sýrum á meðan transfitusýrur í kjöti
og mjólkurvörum eru um 2–5% af
heildarfitumagni.
Rannsóknir sýna að neysla á trans-
fitusýrum eykur líkur á hjarta- og
æðasjúkdómum mun meira en inn-
taka á mettaðri fitu, sem þó er vel
þekktur áhættuvaldur fyrir áður-
nefnda sjúkdóma. Eins er talið að
inntaka á transfitusýrum auki líkur á
myndun sykursýki af gerð 2, sem oft
er kölluð „fullorðinssykursýki“, en á
varla við lengur því sífellt yngra fólk
greinist með þennan sjúkdóm. Barns-
hafandi konur og konur með börn á
brjósti ættu að varast neyslu á trans-
fitusýrum, þar sem rannsóknir sýna
möguleg neikvæð áhrif fyrir þetta
lífsskeið, þótt afdráttarlaus niður-
staða hafi ekki fengist hvað það varð-
ar.
Ísland var eitt þátttökulanda í evr-
ópsku rannsóknarverkefni ásamt 13
öðrum löndum árið 1995. Verkefnið
hét: Neysla transfitusýra og áhættu-
þættir hjarta- og æðasjúkdóma í Evr-
ópu, skammstafað TRANSFAIR
(Trans Fatty Acid Intake and Cardio-
vascular Disease in Europe). Mann-
eldisráð Íslands og Rannsóknastofn-
un Landbúnaðarins stóðu að íslenska
hlutanum. Þessi rannsókn leiddi í ljós
að meðaltalsneysla Íslendinga á
transfitusýrum var hæst allra þátt-
tökulandanna eða 5,4 g á dag. Tekið
var mið af landskönnun frá 1990 þeg-
ar þessi niðurstaða var fengin.
Manneldisráð Íslands gerði nýja
landskönnun fyrir ári og þá var með-
alneysla á transfitusýrum komin nið-
ur í 3,5 g á dag. Þessi lækkum er lík-
lega til komin vegna þess að í dag er
minna af transfitusýrum í borð-
smjörlíki og bökunarsmjörlíki en var
árið 1995. Eins hefur heildarfitu-
neysla landsmanna minnkað frá árinu
1990.
Hins vegar er ljóst að neysla á
transfitusýrum er enn of há á Íslandi.
Þegar meðaltal er tekið er ljóst að
stór hópur fólks fær minna en 3,5 g á
dag af transfitusýrum úr fæðunni og
stór hópur fólks fær meira en 3,5 g á
dag, sem að sjálfsögðu er mikið
áhyggjuefni. Þeir sem eru að fá mun
meira en 3,5g á dag borða mikið af
snakki, frönskum kartöflum, kexi,
kleinuhringjum, vínarbrauði, ör-
bylgjupoppi og þess háttar matvör-
um. Tekið skal fram að transfitusýrur
eru ekki það eina sem er óhollt við áð-
urnefnd matvæli, eins og flestir vita.
En hvernig geta neytendur áttað
sig á því hvort þeir séu að fá of mikið
af transfitusýrum með fæðunni?
Samkvæmt reglugerð 586/1993, er
ekki skylt að hafa næringargildis-
merkingu á matvörum, nema þegar
fullyrt er um næringarfræðilega eig-
inleika í viðkomandi vöru. Kjósi mat-
vælaframleiðandi að hafa næringar-
gildismerkingu á sinni vöru er ekki til
ákvæði sem segir að tilgreina verði
magn transfitusýra í þeirri vöru. Sé
hins vegar tilgreint á umbúðum að
viðkomandi vara sé með „lágt inni-
hald“ af transfitusýrum þá skal magn
þess getið í næringargildismerkingu
undir fituhlutanum, sem myndi þá
líta svona út:
Fita
Þar af
 mettaðar fitusýrur
 einómettaðar fitusýrur
 fjölómettaðar fitusýrur
 transfitusýrur
Öll matvæli eiga að vera með inni-
haldslýsingu, með örfáum undan-
tekningum þó. Þar má nefna ferska
og ómeðhöndlaða ávexti og græn-
meti, sykur og salt. Með því að skoða
innihaldslýsingu á vöru er hægt að
gera ráð fyrir að viðkomandi vara
innihaldi transfitusýrur ef á umbúð-
um stendur að í henni sé „að hluta til
hert olía“ eða „hálfhert olía“. Á ensku
þýðir það „Partially hydrogenated
oil“ og á dönsku „delvist hærdet fedt/
olie“ svo dæmi séu nefnd. Sé fitan al-
gerlega hert eru engar transfitusýrur
til staðar.
Nýtt hámark í Danmörku
Hinn 1. júní á þessu ári gengu í
gildi lög í Danmörku um transfitu-
sýrur í matarolíum, viðbiti og smjör-
líki. Þar er kveðið á um að áður til-
greindar vörur megi ekki innihalda
meira en 2 g af transfitusýrum í 100 g
af vöru. Þetta á líka við um smjörlíki
sem notað er í kex, kökur og einnig
um steikingarfeiti svo dæmi séu tek-
in.
Neysla á transfitusýrum í Dan-
mörku er að meðaltali um 1g af iðn-
aðarframleiddum transfitusýrum á
dag á hverja manneskju, sem er að
minnst kosti helmingi minna en
neysla á Íslandi. Engu að síður er tal-
ið þörf á þessum aðgerðum. Hér skal
undirstrikað að einungis er verið að
tala um transfitusýrur sem myndast
við matvælavinnslu og er að finna til
dæmis í bökunarvörum, smjörlíki,
steikingarfeiti o.s.frv. en ekki í kjöt-
og mjólkurvörum. Danmörk er með
þessu fyrsta landið í heiminum sem
setur takmarkandi reglur um iðnað-
arframleiddar transfitusýrur í mat-
vælum og gilda þær einnig fyrir inn-
flutt matvæli.
Þrýst á Evrópusambandið
Bandaríska matvæla- og lyfjaeftir-
litið, FDA (Food and Drug Admin-
istration) hefur sett reglur sem taka
gildi hinn 1. janúar 2006, þar sem
matvælaframleiðendum verður skylt
að merkja magn transfitusýra í nær-
ingargildismerkingu matvæla. Ekki
er ljóst hvenær vænta megi samskon-
ar reglna í Evrópu en Danmörk hefur
beitt miklum þrýstingi á Evrópusam-
bandið (ESB) í þessum málum og þá
helst með þeim hætti að skylda eigi
matvælafyrirtækin til þess að minnka
magn transfitusýra í matvælum eða
útrýma þeim.
 NEYTENDUR | Skaðsemi transfitusýra er mikið til umræðu í nágrannalöndunum
Auka líkur á sjúkdómum
Transfitusýrur auka
hættu á hjarta- og
æðasjúkdómum mun
meira en mettuð fita.
Engar reglur eru til
um magn transfitusýra
í matvælum hérlendis
eða merkingar þar
að lútandi.
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Transfitusýrur eru taldar skaðlegri fyrir hjarta og æðar en mettuð fita.