Samvinnan - 01.04.1969, Side 13

Aimeríku varð banabiti spænsks efnahags.
Einsog Huigh Thomas hefur orðað það,
„allar þjóðir bera ævilöng ör eftir skeiðið
þegar þær voru voldugar“. Gullöldin leið
hjá, Spánverjar reyndu að draga fram
lífið á nízkum jarðvegi sínum, en létu sig
eftir sem áður dreyma um veldi og dýrð.
Þe-tta eru þeir eiginleikar og aðstæður
sem gera Don Quixote og Sancho Panza
svo óumdeilanlega og eilíflega spænska.
Rót allra erfiðleika Spána-r var fátækt
landsbyggðarinnar. Búnaðarhættir voru
mjög mismunandi, allt frá hinum stóru
búgörðum með daglaiunamönnum í Anda-
lúsíu í landinu sunnanverðu til hinna
litlu einyrkjabúa í Galicíu, Navarre og
Baskahéruðunium í norðri. Þannig var
ekki til nein einföld lausn á vandanum,
ekki einu sinni á pappímum. Sumstaðar
virtist samyrk j ubúskapur vera eina
lausnin, og ósjaldan tóku byltingarsinn-
aðir bændur málin í sínar hendur og
komu upp kommúnum. Vald landeigenda
jókst og viðsjárna.r með þeim og bænd-
um mögnuðust eftir að frjálslyndum
tókst að knýja fram kaup kirkjujarða
árið 1837 og seldu þær síðan fylgjendum
sínum, sem voru yfirleitt braskarar er
höfðu meiri áhuga á gróða en kjörum
bænda. Umbætur í jarðnæðismálum án
beinna byltingaraðgerða urðu æ ósenni-
legri eftir þvi sem auðmennirnir urðu
harðari og sveltandi bændalýðurinn of-
beldishneigðajri.
Annað fyrirbæri sem taka verður tillit
til í spænskri sögu er kirkjan. Öldum
saman var hún bindiefni þjóðfélagsins.
Undir forustu kirkjunnar hafði þjóðin
hrakið burt Mára og Gyðinga. Munkar og
prestar höfðu þráfaldlega staðið við hlið
bænda í baráttu þeirra gegn óréttlátum
jarðeigendum og taumlausri skattpínslu.
Þegar Napóleon réðst inní Spán 1808, var
það kirkjan sem gekk í lið með alþýðunni
og barðist af hörku og frábæru þolgæði
við innrásarherinn; skæruliðasveitirnar
vor.u oft undir stjórn presta. Á síðustu
öld varð hinsvegar breyting á öllum af-
stöðum. Frjálslyndu öflin, sem voru af-
kvæmi frönsku stjórnurbyltingarinnar,
töldu sér frjálst að igagnrýna kirkjuna,
hindurvitni hennar og starfshætti — og
þá fyrst og frernst barátitutæki hennar
gegn villutrú, rannsóknarréttinn. Hlauzt
af því aldarlöng og skæð barátta, þar sem
(í stórum dráttum) herinn og frjálslyndir
stóðu annarsvegar, en kirkjan og Carlist-
ar (stuðningsmenn Don Carlos land-
krefjanda) hinsvegar. Staðföst þingræð-
isstjórn var aldrei möguleg. Hver gervi-
kóngurinn af öðrum kom óorði á krún-
una og spillingin kom óorði á kosningar
og þing. Með því að leggja hald á kirkju-
jarðirnar ráku frjálslyndir prerit.astéttin'a
í fang auðstéttunum, þannig að óbrúan-
legt djúp myndaðist milli bænda og
verkamanna annarsvegar og presta og
auðmanna hinsvegar. Jesúítar urðu sjálf-
ir auðmenn, áttu járnbrautir, námur,
banika og skipafélög. Kir.kjan var alger-
lega á valdi jarðeigenda og stórgróða-
manna í viðskiptum, en um tveir þriðju
hlutar þjóðarinnar voru ýmist áhuga-
lausir eða andvígir kaþólsku kirkjunni
árið 1914. Kirkjan var einsýn og hóf 20.
öldina með samskonar afstöðu og sjónar-
miðum og hundrað árum áður. Árið 1821
var stofnað „Félag hins eyðandi engils“
til að uppræta frjálslyndu öflin í landinu.
Rúmri öld síðar árið 1927 birti fjórtánda
útgáfa spurningakversins enn villutrúar-
atriði frjálslyndra, m. a. kenninguna um
frjálsa samvizku einstaklingsins, frjálsa
menntun o. s. frv. Frjálslyndi var stimpl-
að sem „alvarlegasta synd“ í bókinni og
talið til dauðasynda að greiða frjálslynd-
um frambjóðanda atkvæði. Eina mál-
gagn frjálslyndra sem óhætt var að lesa,
ánþes-s að vera stimplaður guðleysingi,
var Kauphallartíðindi! Frjálslyndu öflin
voru að sjálfsögðu borgaraleg, en meðal
andstæðinga kirkjunnar í röðum verka-
lýðsins voru margir sem fyrirlitu varkárni
og hálfvelgju. Það varð æ .algengara að
kirkjur og klaustur vær.u brennd til
grunna. Alveg einsog öll spænsk stríð
voru aðskilnaðarstríð, voru þau líka alltaf
trúarbragðastríð. Spænska borgarastyrj -
öldin 1936—39 var á sínum tíma talin
vera ósvikið stríð milli pólitískra hug-
myndakerfa, en var í öðrmm skilningi og
engu síður síðasta stríð gagnsiðbótarinn-
ar, hinzta orusta kirkjunnair við hina
ýmsu fjendur, frjálslynda, frímúrara,
stjórnleysingja, sósialista, kommúnista —
sem allir vor.u „guðleysingjar".
Meðal þessara fjenda kirkjunnar voru
stjórnleysingjar sérspænskt fyrirbrigði.
Þeir voru lærisveinar rússneska útlagan’S
Bakúníns, sem vildi uppræta öll ríki og
allar kirkjur, en koma upp í stað þeirra
frjálsum sambandsfélögum er saman-
stæðu af litlum óháðum hópum sjálf-
boðaliða. „Öll beiting valds spillir, og öll
undirgefni undir vald auðmýkir,“ skrifaði
Bakúnín. Honum var mjög umhugað um
virðingu einstaklingsins og dáði frelsið
jafnákaft og hann hataði trúarbrögðin.
Hugmyndir hans lutu í lægra haldi fyrir
Marxismamum alstaðar nema á Spáni.
Þar fundu róttækar byltingardraumsýnir
hans andlegan og .efn.ahagslegan hljóm-
grunn hjá örsn'auðum bændum og verka-
mönnum, sem sagt höfðu skilið við kirkj-
una. Stjórnleysingjar voru í öndverðu
strangir í siðgæðismálum og semdu menn
útaf örkinni til að útmála skaðsemi
áfengis, tóbaks og hórlifnaðar, lögðu sig
fr.am um að kenn'a fátæklingum Anda-
lúsíu að lesa og boðuðu nýja frelsisöld
sem renna mundi upp þegar „síðasti
kóngurinn hefur verið hengdur í þörmum
síðasta prestsins". Sagt hefur verið um
stjórnleysingja, að þeir hafi haft alfræði-
orðabókina í annarri hendi og byssuma í
hinni. Þeir voru öflugastir í Katalóníu og
Andalúsiu og litu margir á ofbeldið sem
nauðsynlegan hreinsunareld. Sambandið
milli l.andbún.aðarhériaðsins Andalúsíu og
iðmaðarhéraðsins Katalóniu var engin til-
viljun, því verksmiðjufólkið í Barcelona
kom að verulegu leyti úr röðum hálfsolt-
inma daglaunamann'a Andalúsíu. í lok
síðu'stú. aldar voru verkföll, morð,
sprengjutilræði orðnir daglegir viðburðir,
ekki sízt í Barcelona, þar sem „Harma-
vikan“ 1909 varð fræg í sögunni. Árið 1910
var myndað samband verkalýðsfélaga
undir forustu stjórnleysingja, skamm-
stafað C.N.T., sem átti að steypa borgara-
legum stjórnvöldum og koma á fullu
frelsi. Útrýma átti ráki og kirkju, en kcwna
á sameignarskipulagi. C.N.T. vor.u ein
veigamestu samtökin í byltingarbarátt-
unni á fjórða tugi aldarinnar. Þá höfðu
þau komið sér upp leymilegum her hermd-
arverkamanna, F.A.I., þar sem hugsjóma-
menn og glæpalýður unnu saman að
verkföllum, íkveikjum og morðum.
Helzti keppiniautur C.N.T. var verka-
lýðssamband sósíalista, U.G.T., sem hafði
á að skipa laumuðu starfsliði og vildi fama
leið þingræðis og lýðræðis til að ná mark-
miðum sínum. Sósíalistum var því mest
í mun að hreinsa .kosningakerfið og
binda enda á spillingu stjómmálabarátt-
unnar. Þeir áttu aðeins fylgi að fagna í
stærri borgum, einkanlega Madrid, og
voru því á sinn hátt fulltrúar miðstjórn-
arvaldsins í Kastilíu, sem var eitur í bein-
um stjórnleysimgjanna í Barcelona.
Franco með Mola hershöfðingja í Burgos 1936.
Árið sem Francisco Pr.amco y Baha-
monde fæddist, 1892, hófst sá fatraldur
sprengjutilræða af hálfu stjórnleysingj a í
Baroelona, sem stóð óslitið í fimm ár. Árið
áður höfðu 4000 l'andbúnlaðarverkamienn
gemgið fyitotu liði inní Jerez og lýst yfir
Byltingunni með herópimu „Dengi lifi
stjó.mlieysið!“ Forsætisiráðherrann, Cáno-
vas, lýsti því yfir að Spánn væri1 sama sem
gjaldþrota. Nokkrum árum síðar, 1897,
eftir að hann hafði bælt niður hermdar-
verkafaraldurinn í Barcelona með harðri
hendi, var hann myrtur. í nýlemdunni
Kúbu hafði enn komið tid borgarastyrj -
aldar, og 1898 skárust Bandarikjamenn í
leikinn gegn Spánverjum. Bæði á Karíba-
hafi og í Filippseyjum var spænsfca
heimsveldið úr sögunni um aldamót, sem
var Spánverjum mikið sálfræðilegt áfall,
þó það væri á engam hátt skaðlegt efna-
hag landsins.
Norðanve-rt Marokkó var enn í höndum
Spánverja og sömuleiðis auðnirnar í Rio
de Ora (Spænska Sahara). í byrjun ald-
arinnar var spænski herinn önnum kaf-
inn við að „friða“ Norður-Marokkó og
styrkja aðstöðu Spánar. Það var lang-
dregið, dýr.t stríð við erfiðar aðstæður
mýrarköldu og sífelldra skæruliðaárása.
Eftir hið mikla mannfall í spænsk-amer-
íska stríðinu 1898 (fyrst og fremst af
13