Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Síða 19

Dómstólarnir á meginlandi Evrópu höfðu hins vegar mun veikari stöðu og
reyndust ófærir um að skapa réttareiningu. Ástæðan fyrir því er venjulega talin
vera stöðug barátta veraldlegra og kirkjulegra yfirvalda á meginlandi Evrópu og
skipting meginlandsins í ótal smáríki. í samræmi við þetta var ekki til neinn
öflugur æðri dómstóll sem dómarar við lægri dómstóla gátu reitt sig á og sótt
fyrirmyndir til eins og gerðist á Englandi. Dómstólarnir höfðu því sáralítil áhrif
við mótun réttarins. Meginuppspretta réttarins var á hinn bóginn rómaréttur
eins og hann birtist mönnum í rómversku lögbókinni corpus juris civilis sem
tekin var saman að undirlagi Justiníanusar keisara hins heilaga rómverska ríkis
árið 534 e. kr., þýskur og franskur venjuréttur og ýmsar konunglegar og
keisaralegar tilskipanir.
Þegar tilskipunum valdhafanna sleppti voru það háskólakennarar með rann-
sóknum sínum á rómarétti og venjuréttinum sem höfðu einna mest áhrif á mótun
réttarins. M.ö.o. þá höfðu dómstólarnir á meginlandinu sáralítil áhrif á þróun til
réttareiningar og höfðu raunar lítil áhrif á efni réttarins yfirleitt. Dómstólar voru
í samræmi við þetta álitnir hallir undir yfirvöldin og höfðu litla tiltrú hjá þorra
almennings. Elin settu lög, sem stöfuðu frá hinu pólitíska valdi, voru því sú
réttarheimild sem menn reiddu sig mest á. Þetta reyndist síðar áhrifamikið tæki
til að vinna að réttareiningu í ríkjum meginlandsins.
Sögulega er annar mjög mikilvægur munur á Common law og meginlandsrétt-
inum. Á Englandi mótaðist Common law hægt og bítandi í gegnum öldurót
byltinga og sviptinga í stjórnmálum. Á meginlandinu gerðist þetta í risastórum
stökkum, þar sem réttareiningu var komið á með mjög skjótum hætti í sumum
ríkum. Hér er skemmst að minnast setningar frönsku borgaralögbókarinnar
Code civil í Frakklandi 1804. Slíkar lögbækur eru með öllu óþekktar í Common
law ríkjum.
2. Sett lög og dómafordœmi
í orði kveðnu eru sett lög álitin æðst allra réttarheimilda í ríkjum meginlands-
réttarins. í samræmi við það er talið mikilvægt að finna úrlausnum dómstóla stoð
í settum lögum, eða öðrum réttarreglum sem hugsanlega hafa komist á fyrir
venju eða á annan hátt. Þar af leiðandi snýst stór hluti af starfsemi dómstólanna
um það að túlka og skýra gildandi réttarreglur. í Common law eru dómafordæmi
(precedents) álitin æðsta réttarheimildin, a.m.k. í orði, þó að svo sé raunar ekki
alltaf á borði.
3. Aðferðafrœði lögfrœðinga
Aðferðafræði lögfræðinga mótast töluvert af sjónarmiðinu um hlutverk settra
laga annars vegar og dómafordæma hins vegar. Þetta kemur ekki síst fram í
laganáminu sjálfu.
217