Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Blaðsíða 24

gengið hafa síðustu ár. Er ljóst að mikil breyting hefur orðið á túlkun reglunnar í
þá átt að víkka umtak hennar og hefur hún af þeim sökum fengið aukna
þýðingu.4 Nauðsynlegt er að hafa þessa staðreynd í huga við mat á fordæmisgildi
eldri dóma því auðvelt er að finna dóma þar sem dómara væri nú gert að víkja
sæti, en ekki áður.5 6 7
Af framansögðu er ljóst að túlkun reglunnar getur verið erfið. Ekki síst þar
sem fáar leiðbeiningar er að finna í greinargerð frumvarps þess er varð að eml. til
skýringar á umtaki 7. tl. 36. gr. eml. Verður því að líta til þeirra lagaraka sem
liggja til grundvallar reglunni svo og viðtekinna skýringarsjónarmiða.
3. MARKMIÐ HINNA SÉRSTÖKU HÆFISREGLNA
Forsenda þess að aðilar, sem áttu í deilu til forna, fengust til þess að bera hana
undir þriðja mann til úrskurðar, hefur sennilega verið sú að úrskurðaraðilinn
væri ekki einn af deiluaðilum heldur stæði utan deilunnar og væri hlutlaus og
óhlutdrægur aðili sem deiluaðilar bæru traust til.
Að því er best verður séð, virðast hafa verði gerðar sérstakar hæfiskröfur til
dómara hér á landi allt frá þjóðveldisöld." Reglurnar hafa hins vegar breyst mjög
í tímans rás, bæði að því er varðar orðalag hinna sérstöku hæfisreglna og einnig
vegna breyttrar túlkunar, eins og áður er minnst á.
Meginrökin fyrir þeirri kröfu að dómari skuli vera óhlutdrægur eru þau að
líklegt er að ekki fáist efnislega rétt niðurstaða hjá hlutdrægum dómara, þar sem
hætta er á að hann muni, meðvitað eða ómeðvitað, láta ómálefnaleg sjónarmið
hafa áhrif á dómsniðurstöðuna. Þetta gæti t.d. komið fram í því að dómari mæti
þeim aðila, sem hann væri vilhallur, allan vafa í hag. Megintilgangur hinna
sérstöku hæfisreglna er því að stuðla að efnislega réttri niðurstöðu. Verður þetta
sjónarmið hér eftir nefnt öryggissjónanniðið.1
Þetta er þó ekki talið nægjanlegt, því enda þótt dómari teldist í raun
óhlutdrægur eftir nákvæma rannsókn, kunna tengsl hans við fyrirliggjandi mál
eða aðila þess að vera með þeim hætti að þau séu til þess fallin út í frá séð að
vekja grun um hlutdrægni hans. Þar sem erfitt er að ganga úr skugga um
óhlutdrægni dómarans þarf oft lítið að koma til svo að grunur um hlutdrægni
4 Má sem dæmi nefna að í þeim tilvikum er dómarar viku sæti á árabilinu 1942-1951 var það gert í
14,7% allra tilvika með tilvísun til 7. tl., ýmist eins sér eða ásamt öðrum töluliðum 36. gr. eml. Á
árabilinu 1977-1986 viku dómarar hins vegar í 38% tilvika með tilvísun til 7. tl. ýmist eins sér eða
ásamt öðrum töluliðum. Páll Hreinsson: Setudómarar, 46.
5 Sjá t.d. HRD 1953 36. Við rannsókn málshafði Á lagt fram reikning varðandi stólasem hann hafði
keypt af sakborningi (H). Var H síðan ákærður fyrir ýmis brot, m.a. á verðlagslögunum á grundvelli
reiknings þessa. Þrátt fyrir það var Á talinn hæfur sem samdómandi í málinu.
6 Sjá t.d. hinar ströngu hæfisreglur í Grágás sem giltu um skapaþingin að Fimmtardómi undanskild-
um. Grágás Ia 38-39 og 46-50.
7 f dönsku nefnt garantihensynet, sbr. Rönsholdt, S., Om dommeres specielle habilitet, 285.
222