Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Síða 38

Mikilvægi þess að dómari sé þess umkominn að rækja þær starfsskyldur sínar
að vera hlutlaus og óhlutdrægur í þeim málum sem hann fær til meðferðar,
kemur glöggt í ljós þegar dómari fer með úrslitavald til þess að skera úr um það
hvort ákærði er sekur um þau brot, sem stjórnsýsluhafar, þ.á m. lögreglustjóri,
hafa borið á hann.
Það sama er almennt uppi á teningnum þegar reynir t.d. á gildi stjórnsýslu-
athafna í dómsmáli. Það getur gerst með óbeinum hætti, þ.e.a.s. það þarf ekki
að vera ein af dómkröfum í málinu.53 Úrlausn dómara um gildi og túlkun t.d.
stjórnsýslufyrirmæla verður ekki trúverðug þegar dómaranum ber sem stjórn-
sýsluhafa að framfylgja, og hefur jafnvel um langan tíma framfylgt, hinum
umþrættu stjórnsýslufyrirmælum á grundvelli starfsskyldna sinna. Þar við bætist
að æðra settur stjórnsýsluhafi, sem hann er e.t.v. í stjórnsýslusambandi við,
kann að hafa gefið út hin umþrættu stjórnsýslufyirmæli.
í forsendum Mannréttindanefndar Evrópu í máli Jóns Kristinssonar eru að
flestu leyti tíundaðar þær starfsskyldur sem voru ósamþýðanlegar hjá lögreglu-
stjóra og dómara í málinu.
7.3 Dómari í starfstengslum við annan aðilann
Á milli lögreglustjóra og ríkissaksóknara er stjórnsýslusamband sérstaks
eðlis. Hér má nefna að meðal starfsskyldna lögreglustjóra er að hefja rannsókn
þegar þeir telja það heppilegt eða nauðsynlegt vegna gruns um að refsivert verk
hafi verið unnið. Lögreglustjórar eru þó háðir fyrirmælum ríkissaksóknara í
slíkum rannsóknum sbr. 2. mgr. 32. gr. oml. Þá hefur ríkissaksóknari stjórn-
sýslueftirlit t.d. með sektargerðum lögreglustjóra sbr. 6. mgr. 112. gr. oml.
Þegar dómari er í þess háttar starfstengslum við annan aðila máls í störfum
sínum sem stjórnsýsluhafi, er það til þess fallið að draga úr tiltrú á hlutleysi og
óhlutdrægni dómarans, m.a. þar sem raunverulegt sjálfstæði hans er stórlega
skert.
7.4 Dómari hefur kynnst máli einhliða áður en það kemur til dóms
Það er gamalt lögskýringarsjónarmið54 að hafi dómari kynnst máli einhliða
áður en það kemur til dóms, valdi það vanhæfi dómarans. Þetta sjónarmið er
m.a. eitt af grunnrökum 5. tl. 36. gr. um að dómari sé vanhæfur til að dæma mál
hafi hann flutt málið eða leiðbeint aðila í því.
Dómari sem hefur kynnst máli einhliða út frá þeim hagsmunum sem honum
53 Mathiassen. J.: Domstolskontrol med forvaltningen, 318-425.
54 Sjá hér t.d. LYRD IV 366 (1836) þar sem yfirdómari var talinn vanhæfur þar sem hann heföi
„kynnt sér málið frá annarri hliðinni". Sjá hér einnig HRD 1958 746.
236