Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Blaðsíða 47

Blöndal: „Einnig er vert að líta til þess, að í stjórnarskránni er ákveðið, að meiri
hluti ráði, ef ágreiningur verður milli handhafa forsetavalds. Má því ætla, að
tveir þeirra geti saman farið með forsetavald, ef ekki næst til hins þriðja, sbr.
framangreindan ráðuneytisúrskurð um meðferð konungsvalds frá 7. maí 1940.“6
Sá úrskurður, sem Benedikt Blöndal vísar hér til, var gefin út af ráðuneyti
íslands, sem Alþingi hafði með ályktun 10. apríl 1940 falið að fara með vald
konungs vegna hernáms Danmerkur daginn áður, og hljóðar þannig: „í ríkisráði
skal ráðherra sá, er stöðu sinni samkvæmt fer með mál, bera það upp til
úrskurðar. Ráðherrar allir, er svo eru heilir að til þess séu færir, og sé unnt að ná
til þeirra, rita nöfn sín undir ályktun sem handhafar konungsvalds, enda bera
þeir enga ábyrgð á ályktun vegna undirskriftar sinnar. Lögmæt er ályktun þó, ef
meiri hluti ráðherra undirritar hana. Greina skal í gerðabók ríkisráðs, hvers-
vegna ráðherra hafi eigi undirritað ályktun. Ráðherra sá, er með málið fer, ritar
síðan nafn sitt undir ályktun og ber ábyrgð á henni lögum samkvæmt.“
Það fær að mínum dómi ekki staðizt, að tveir af þremur handhöfum
forsetavalds geti farið með vald forsetans, svo að gilt sé að stjórnlögum. Ekkert
ákvæði stjórnarskrárinnar leiðir til slíkrar niðurstöðu, og ekki er nú til að dreifa
sams konar réttarheimild og fram kom í framangreindum ráðuneytisúrskurði frá
7. maí 1940 um meðferð konungsvalds. Það segir að vísu í 8. gr. stjórnarskrár-
innar, að afl atkvæða ráði, ef ágreiningur verður milli hinna þriggja handhafa
forsetavalds. Þeir hafa þó þannig allir átt sinn atbeina að tiltekinni ákvörðun,
þótt ágreiningur hafi orðið um niðurstöðu. Það er því allt annars eðlis, en þegar
einungis tveir handhafar forsetavalds taka ákvörðun eða framkvæma stjórnarat-
höfn, án þess að hinn þriðji þeirra komi á nokkurn hátt við sögu. Séu
handhafarnir aðeins tveir, gæti auk þess svo farið, ef þá greindi á, að atbeini
forsetavalds yrði ekki fenginn til nauðsynlegra stjórnarathafna. Slíkt er óviðun-
andi niðurstaða og gæti haft skaðlegar og ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Embætti
forseta íslands er eina embætti landsins, sem þjóðin sjálf kýs til í beinni
kosningu. Mikilvægi þess og hina hlutlausu stöðu embættisins í stjórnkerfinu
hefur stjórnarskrárgjafinn undirstrikað með þeim hætti, sem að vísu er um-
deilanlegur, að embætti forseta í forföllum hans gegni saman oddvitar hinna
þriggja greina ríkisvaldsins. Af því leiðir eðli málsins samkvæmt, að atbeina
þeirra allra þarf til stjórnarathafna, þótt tveir þeirra geti við ágreining ráðið
niðurstöðu. Þannig teldi ég þau lög ógild, sem einungis væru undirrituð af
tveimur handhöfum forsetavalds ásamt viðkomandi ráðherra, ef það lægi fyrir,
að þriðji handhafinn hefði ekki verið kvaddur til eða ekki til hans náðst. Hins
vegar yrði gildi laganna ekki dregið í efa, ef sú staða hefði komið upp, að einn af
handhöfum forsetavalds hefði neitað að undirrita lögin, enda ræður meirihluti
6 Benedikt Blöndal: Eftirorðanna hljóðan, 112.
245