Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Page 55

dómsvald og sjálfstæði hvers þessara þátta gagnvart hinum. Þótt dómendur skeri
úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda samkvæmt 60. gr. stjórnar-
skrárinnar og geti haft þau lög að engu, sem þeir telja brjóta í bága við
stjórnarskrána eða ekki vera sett með stjórnskipulega réttum hætti, setur það
dómsvaldið ekkert frekar yfir hina tvo þætti ríkisvaldsins. Á móti því, að forseti
sameinaðs Alþingis verði varaforseti, mæla hins vegar einkum þau rök, að hann
er pólitískur forystumaður, sem einlægt tekur virkan þátt í orrahríð stjórnmál-
anna. Embætti forseta íslands á aftur á móti að vera hlutlaust og óflekkað af
stjórnmáladeilum, og um það á að ríkja friður og eining. Þá getur það skapað
sérstök vandkvæði við stjórnarmyndanir, að forseti sameinaðs Alþingis haldi
þar um tauma, enda er hann þá bundinn af svipuðum pólitískum hagsmunum og
forsætisráðherra og aðrir fráfarandi ráðherrar. Þess er hins vegar rétt að
minnast, að fyrir nokkrum árum var sú breyting gerð í Svíþjóð, að ákvörðunar-
vald um stjórnarmyndanir var fært frá konungi til forseta þjóðþingsins. Ekki er
kunnugt, að sú skipan hafi gefizt illa þar í landi.
Hæstiréttur íslands fer með æðsta dómsvald í landinu, og þangað skjóta menn
málum sínum til endanlegra lykta. Það má segja, að rétturinn njóti bæði
virðingar og trausts í ríkum mæli, enda hefur honum að mestu tekizt að standa
utan við fjölmiðlafár og deilur. Hann á að því leyti til ríka samstöðu með embætti
forseta íslands. Það má því ætla, að yfir störfum forseta Hæstaréttar sem
handhafa forsetavalds í forföllum eða fjarveru forseta íslands, muni geta hvílt
sams konar yfirbragð hlutleysis og sátta. Það er síður hætta á því, að hann dragist
inn í pólitískar deilur en forseti sameinaðs Alþingis eða ráðherrar, sem færu með
forsetavald. Það er jafnframt minni hætta á því, að Hæstiréttur skaðist af
stjórnmáladeilum, ef forseti réttarins er einn varaforseti, heldur en nú getur
orðið, þegarforseti Hæstaréttardeilir valdinu með tveimurstjórnmálamönnum,
t.d. við stjórnarmyndanir, enda er þá ekki hætta á ágreiningi meðal handhafa
forsetavaldsins um þá ákvörðun, sem tekin er.15 Þess má geta, að Bjarni
Benediktsson taldi á sínum tíma eðlilegra, að forseta Hæstaréttar fremur en
forseta sameinaðs Alþingis yrði falinn sá vandi að vera staðgengill forseta
íslands.16
Þegar á allt er litið, verður að telj a það skynsamlega og tímabæra ráðstöfun að
breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar á þann veg, að forseta Hæstaréttar verði
einum falið að vera varaforseti lýðveldisins, en varaforseti eða varaforsetar
réttarins geti þó komið í hans stað. Jafnframt væri rétt að breyta ákvæðum
hæstaréttarlaga um varaforseta Hæstaréttar þannig, að tryggt væri, að handhafi
forsetavalds væri ævinlega tiltækur, er á þyrfti að halda. Þá kæmi mjög til álita,
að slíkur varaforseti gegndi ekki öðrum störfum, á meðan hann færi með
15 Sbr. Gunnar G. Schram: Um endurskoðun stjórnarskrárinnar, 70.
16 Bjarni Benediktsson: Land og lýðveldi I. 187.
253