Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 2010, Side 44

Náttúrufræðingurinn - 2010, Side 44
Náttúrufræðingurinn 124 annars vegar og muninum á eðlis- þyngd straumvatnsins og umlykj- andi vatns hins vegar. Gruggstraum- ar niður landgrunnshlíð og út á djúpsævi eru taldir geta náð 90 km hraða á klukkustund. Þeir væru því áhrifamiklir á að líta: hundraða metra hár flóðveggur á fleygiferð undan halla. Í upphafi er hraði „skrokks“ grugg- straums oft meiri en hraði höfuðs- ins. Þetta þýðir að vökvi (og set) í skrokknum þrýstist inn í höfuðið og lendir þar í hringrás, eins og getið er um hér að framan. Ólíkt hraða höfuðsins er hraði skrokksins m.a. háður halla undirlagsins. Hallinn er þó lítið takmarkandi. Kunnasta dæmi um gruggstraum er víða tilgreint í kennslubókum og er frá Grand Banks við Ný- fundnaland.1 Þar varð jarðskjálfti í landgrunnshlíðinni í nóvember 1929. Í kjölfar skjálftans slitnuðu 12 sæsímastrengir á a.m.k. 23 stöðum á hálfum sólarhring. Í fyrstu var þetta rakið beint til skjálftans en það var ekki fyrr en 1952 að tjónið var sett í samband við gruggstraum. Rannsóknir bentu til að hluti sjálfrar landgrunnshlíðarinnar hefði skriðið af stað við jarðskjálftann. Sæstrengir, næstir upptökum skjálftans, hefðu þannig slitnað af völdum skrið- unnar. Gruggstraumar myndaðir úr skriðunni hefðu síðan runnið lengra út á djúpsævi og slitið strengi þar. Reikna mátti út hraða straumsins, því vitað var hvenær tilteknir streng- ir hefðu slitnað. Þessi straumur náði mest 40–55 km hraða á klukkustund og áhrifa hans gætti 800 km frá upp- tökum sínum. Athyglisvert er að halli hafsbotnsins, sem straumurinn rann eftir, var mjög lítill eða fimmti hluti úr gráðu (0,2°) við upptökin og enn minni er fjær dró. Á undanförnum áratugum hafa rannsóknir leitt í ljós að grugg- straumar eru ein mikilvægasta leið setflutnings frá meginlöndunum út á djúpsævi. Set úr gruggstraum- um er býsna auðþekkjanlegt í bor- kjörnum og eins má rekja það með endurvarpsmælingum um víðáttu- mikil svæði. Í Norður-Atlantshafi hefur gruggstraumaset fundist í miklum mæli á djúpsævi beggja vegna Mið-Atlantshafshryggjarins. Eftir því sem mælingar og rann- sóknir hafa aukið við þekkingu á lögun hafsbotnsins hefur mátt rekja flutningsleiðir þessa sets. Davies og Laughton3 lýstu t.d. megindráttum í setmyndun í Norður-Atlantshafi og byggðu niðurstöður sínar á eldri rannsóknum og eigin athugunum með endurvarpsmælingum og bor- kjörnum úr djúpsjávarseti. Verk- efni þeirra tengdist hinu alþjóðlega borunarverkefni, Deep Sea Drilling Project, sem var í fullum gangi á þessum tíma. Þeir skiptu setmynd- unarferlum á djúpsævi í þrennt, þ.e. setmyndun af völdum djúp- strauma, setmyndun af völdum yfirborðsstrauma, þ.m.t. efni flutt af vindi eða ís, og loks setmyndun af völdum gruggstrauma. Þeir lýstu m.a. 228 m djúpri borholu um 500 km suður af Íslandi (nr. 115). Í henni skiptust á lög af hörðum sandsteini úr gosefnum og fínkornaðri lög. Sandsteinslögin túlkuðu þeir sem gruggstraumaset frá Íslandi sem ætti uppruna sinn að rekja til jökul- hlaupa. Þeir röktu síðan líklegar leiðir gruggstrauma frá Íslandi og sýndu á korti tvo farvegi til suðurs frá miðju Suðurlandi. Ýmsir aðrir höfundar hafa fjallað um gruggstraumaset frá Íslandi og þá sérstaklega tengt Suðurlandi. Lonsdale og Hollister4 fjölluðu um farvegina sunnan Íslands og ýmis einkenni þeirra. G.L. Johnson og Guðmundur Pálmason5 lýstu megin- farvegunum tveimur og hvernig þeir sameinast Maury-farveginum (Maury Channel), sem liggur frá Færeyjum til suðvesturs. Þannig mynda farvegirnir frá Íslandi hluta af kerfi sem skilar af sér grugg- straumaseti allt suður á Íberíuslétt- una við Spán. Christian Lacasse, Steven Carey og Haraldur Sigurðs- son6 rannsökuðu gosefnaset í 29 kjörnum af djúpsævi sunnan Íslands. Þeir telja m.a. að þrenns konar ferli hafi verið ráðandi við setmyndunina: öskufall, gruggstraumar og setflutn- ingur með djúpstraumum. Um nafngiftir Fljótlega eftir að vísindamönnum varð ljóst að miklir farvegir liggja til suðurs frá Íslandi fóru þeir að gefa farvegunum og hryggjunum milli þeirra nöfn. Ekki bar öllum saman um hvað börnin skyldu heita. Svend-Aage Malmberg7 lagði til að notuð yrðu heitin Kötluhryggir (e. Katla Ridges) og Kötludjúp (e. Katla Deep) um þessar myndanir. Heitið Kötluhryggir hefur síðan verið tals- vert notað hérlendis og er sömu- leiðis notað í erlendum ritum. Þó hafa heyrst raddir um að enska orðið ridge geti verið villandi enda sé það notað um eldvirka úthafs- hryggi. Á Kötluhryggi megi hins vegar líta sem flóðbakka (e. levées) farveganna og því séu þeir af allt öðrum toga. Heitið Kötluhryggir lifir samt góðu lífi. Öðru máli gegnir um Kötludjúp. Egloff og Johnson8 vildu kenna vestari farveginn við Reynisdjúp og nefndu Reynisdjúp Canyon. Eystri farveginn nefndu þeir Mýrdalsjökull Canyon. Þessi heiti hafa fest í sessi. En hvaða heiti eiga að gilda um farvegina á íslensku? Enska orðið canyon er notað um farvegi á botni úthafanna, og felst í orðinu tenging við þann skilning á uppruna þeirra að þeir séu farvegir gruggstrauma frá meg- inlöndunum eða úthafshryggjum. Enska heitið submarine canyon hefur verið notað um gil í landgrunnshlíð- um meginlandanna sem mynduð eru við gruggstraumavirkni. Þetta heiti hefur löngum verið þýtt með íslenska orðinu „neðansjávargljúfur“. Þó að orðið gljúfur sé e.t.v. ekki fyllilega lýsandi dettur okkur ekkert heppilegra í hug. Því notum við hér heitin Reynisdjúpsgljúfur og Mýrdalsjökulsgljúfur fyrir farvegina suður frá Íslandi. Kort Hafrannsókna- stofnunarinnar Þótt töluvert hafi verið vitað um gruggstrauma frá Suðurlandi verða tvö kort, sem byggð eru á fjölgeisla- mælingum Hafrannsóknastofnunar- innar, að teljast mjög áhrifamikill 80 3-4#Loka_061210.indd 124 12/6/10 7:22:20 AM

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.