Lifandi vísindi - 04.04.2016, Síða 37

| Lifandi vísindi | 4 · 2016
LÍFEÐLISFRÆÐI
Blóðsýni veitir greininguna
Þessi leit vísindamanna á sér stað á rann-
sóknarstofum þar sem blóðsýni úr sjúklingi
er borið saman við annað úr heilbrigðum
manni. Með háþróaðri tækni geta efna-
fræðingar borið kennsl á efnið sem er
einungis að finna í blóði sjúklingsins.
Þegar vísindamenn grunar tiltekið efni
um græsku reyna þeir tilgátu sína með sam-
anburði á blóðsýnum frá stórum hópi sjúk-
linga sem og heilbrigðra manna. Sé efnið að
finna hjá öllum sjúklingunum má útbúa
einfalda greiningaraðferð sem afhjúpar
hvort efnið finnist í þínu blóði, t.d. með
pappírsstrimli sem skiptir litum um leið og
hann kemst í snertingu við sökudólginn.
Með þessari nýju aðferð má finna dulinn
sjúkdóm á fáeinum klukkustundum og
læknarnir geta greint og meðhöndlað sjúk-
dóminn bæði skjótar og markvissar.
Komi sjúklingur inn á bráðamóttöku og
eigi örðugt með tal og sýni lömun í öðrum
helmingi andlitsins standa jafnan tvær
greiningar læknum til boða – ýmist blóð-
tappi eða blæðing í heila – hvort tveggja
grafalvarlegt ástand sem þarf að meðhöndla
eins skjótt og auðið er. En þó með mismun-
andi hætti. Læknar geta fundið svarið í blóð-
inu. Heilafrumurnar auka magn mjólkur-
sýra í blóði en draga úr amínósýrunni
glútamín við blóðtappa í heila. Ef blóðsýnið
inniheldur engin merki um blóðtappa en
sýnir mikið magn af prótíninu ferritíni en
lítið af fitusýrunni triglycríd, er sjúklingur-
inn með heilablæðingu. Slúðrarar blóðsins
– blóðvísarnir – skipta því sköpum fyrir
greininguna og líkur sjúklingsins á að lifa
þetta af verða langtum betri fyrir vikið.
Framtíðin er sýnileg í blóði þínu
Eftir meðferðina taka læknar nýtt blóðsýni.
Lífvísar í blóðinu sýna hvort læknunum hafi
tekist að ráða niðurlögum sjúkdómsins.
Segja má að blóðsýni teikni upp skyndi-
mynd af innihaldi blóðsins þar sem bein-
mergurinn sendir dag hvern milljarða af
nýjum blóðfrumum sem koma í stað þeirra
slitnu. Og sé enn að finna undirliggjandi
sjúkdóm sem skapar ójafnvægi í efnabúskap
líkamans munu sýktar frumur halda áfram
að senda frá sér blóðvísa út í blóðið.
Um þessar mundir þykja áhugaverðustu
lífsvísarnir vera þeir sem vara við sjúkdóm-
um sem er alla jafnan ekki hægt að greina
með öðrum aðferðum. Vísindateymi hafa
sem dæmi nú þegar getað leitað uppi blóð-
vísa sem afhjúpa lítil krabbamein áður en
þau hafa náð greinanlegri stærð og dreifst út
um líkamann.
Þannig gerði ein uppgötvunin læknana
agndofa en það var þegar þeir rýndu í sykur-
sameindina GlycA. Þessi sameind seytist út
í blóðið í miklu magni við langvarandi sýk-
ingar. Sýking
er eins konar
hækkað viðbún-
aðarst ig l íkamans
þegar bakteríur eða vírusar
hafa náð tangarhaldi í einhverjum
vef. Alla jafnan er þetta viðbragð
gagnlegt en í sumum tilvikum getur
það orðið sjálfstyrkjandi og þróast
yfir í krónískt ástand sem blóðsýni
með GlycA getur nú afhjúpað.
Um 17 ára skeið hafa vísinda-
menn fylgst grannt með GlycA í blóði
tugþúsunda manna. Þeim til mikillar
furðu sáu þeir að þetta litla sykurefni
sýnir jafnframt heilbrigði viðkomandi
langt inn í framtíðina. Ef mikið magn af
GlycA rennur um blóð þitt er þér fimmfalt
hættara við að deyja síðar vegna bakteríu-
eða veirusýkingar, samkvæmt sumum
rannsóknum. Aðrar rannsóknir sýna að
ofgnótt GlycA í blóðinu auki hættu þína á
hjartasjúkdómum um 64%, meðan hættan
á sykursýki 2 þrefaldast. Jafnvel smávægi-
legur munur á magni þessarar blóðsameind-
ar í fólki getur sagt fyrir um hverjir eiga
mest á hættu að deyja á næstu fimm árum.
Með hliðsjón af GlycA geta því læknar í
framtíðinni séð meira í hefðbundnum blóð-
sýnum en þig langar kannski til að vita.
Læknirinn læknar þig áður en þú veikist
Vísindamenn hafa þannig komið auga á ara-
grúa blóðvísa sem fela í sér margvíslega
möguleika. Feiknarlegt magn upplýsinga
hefur á síðustu árum safnast saman um þau
gen, prótín og sameindir sem einkenna
marga alvarlega sjúkdóma. Allt þetta er að
finna í blóðinu og takist læknum að finna
virkni hvers og eins gætu þeir komið fram
með öruggar sjúkdómsgreiningar löngu
áður en fyrstu einkennin sýna sig. Hátækni-
legar greiningar finna þessa blóðvísa á fá-
einum dögum og það felur í sér að í náinni
framtíð getur þú látið taka úr þér blóðsýni
hjá lækninum sem skömmu síðar getur til-
kynnt þér hvort þú munir í framtíðinni fá
banvænt krabbamein eða einhverja öldr-
unarsjúkdóma. Meðan þetta gat áður falið í
sér dauðadóm getur læknirinn nú læknað
þig áður en þú finnur fyrir sjúkdómnum.
Kannski byrjar hann meðferð þína á því að
gefa þér vænan skammt af ungu blóði.
Blóðsýni uppgötvar
krabbann fyrst
Læknar uppgötva að jafnaði þá fyrst æxli þegar það
er nógu stórt til að greinast í ómsjá. Ný rannsókn sýnir
að æxli leka út litlum bútum af erfðaefni. Því má
greina jafnvel smæstu æxli í innihaldi blóðsins, löngu
áður en aðrar aðferðir geta greint krabbamein.
FRUMSTIG
Fáar krabbafrumur mynda afar
lítil æxli sem hvorki er hægt að
sjá með CT-skönnun eða með
röntgen en æxlin leka litlum
bútum af DNA út í blóðið
Langt genginn krabbi
Frumur krabbameinsins hafa skipt
sér og myndað stórt æxli. Krabba-
frumurnar seyta enn litlum bútum
af DNA sem fljóta út í blóðrásina.
Eftir meðferð
Krabbafrumurnar eru dauðar en
bandvefurinn hefur enn að geyma út-
línur af horfnu æxlinu. DNA-bútar
fljóta þó ekki lengur út í blóðið enda
krabbafrumurnar horfnar.
Skönnun: Neikvæð = Röng greining
Blóðsýni: Jákvætt = Rétt greining
Skönnun: Jákvætt = Röng greining
Blóðsýni: Neikvætt = Rétt greining
Skönnun: Jákvætt = Rétt greining
Blóðsýni: Jákvætt = Rétt greining
SHUTTERSTOCK
CLAUS LUN
AU
36