Lifandi vísindi - 04.04.2016, Qupperneq 43

TOPP 10 Mest og stærst
í sólkerfinu
SÓLIN
ÓLYMPUSFJALL MARINERS-GLJÚFUR
1
2 3
Hæsti tindur sólkerfisins, Olympus Mons, er útbrunnið eldfjall á Mars.
Hæðin stafar af því að enga jarðfleka er að finna á Mars. Innri spenna í
reikistjörnunni getur fyrir vikið ekki losnað úr læðingi í jarðskjálfta, heldur
eingöngu í ofsafengnum eldgosum. Hæsta fjall jarðar, mælt frá efsta
tindi og niður að fjallsrótum, er hið tíu km háa Mauna Kea, einn af eld-
fjallatindunum sem mynda eyjuna Havaí í Kyrrahafi.
Reikistjarnan Mars er sundurskorin af dýpsta gljúfrinu í sólkerfinu, Mariners-
gljúfri. Gljúfrið, sem nær niður á tíu km dýpi þar sem það er dýpst, er 4.500
km langt og allt að 200 km breitt. Þessi gríðarmikla sprunga er álitin hafa
myndast sem lítil skora á yfirborði Mars sökum kælingar. Á Mars var eitt sinn
að finna ofgnótt vatns og vatnið bæði dýpkaði og breikkaði sprunguna
smám saman. Dýpsta gil jarðar er hins vegar Indus-gljúfrið í Pakistan.
Gljúfrið er 7.120 metra djúpt þar sem það er dýpst en einungis 15 km langt.
Sólin er óvefengjanlega þyngsta fyrirbærið í sólkerfinu en þyngd hennar nemur 99,86 hundraðshlutum af heildarþyngd þess. Þessi stjarna
okkar vegur u.þ.b. 333.000 sinnum meira en jörðin og samanstendur nán-
ast eingöngu af vetni og helíum. Sólin er 1,39 milljón km í þvermál og er fyrir
vikið langstærsta fyrirbærið í sólkerfinu en í raun réttri hendir það að
halastjörnur verða stærri en sólin. Það gerðist m.a. árið 2007 þegar
halastjarnan 17P/Holmes varð rösklega 1,4 milljón km í þvermál, hugsan-
lega af völdum lofttegunda sem söfnuðust fyrir í kjarna hennar. Mestallt
rúmfang halastjörnunnar átti rætur að rekja til þokukennds hjúps úr ís og
ryki sem kallast höfuð. Áður en 17P/Holmes hóf að stækka var kjarni
hennar álitinn nema einungis 3,4 km. Halastjarnan Hale-Bopp varð enn
fremur gríðarlega stór
þegar hún fór framhjá sól-
inni árið 1997 en þvermál
hennar náði tveimur millj-
ónum km í stutta stund.
Sólin er þyngst
en ekki stærst
Eldgos leiddi af sér
risafjall á Mars
Vatn gróf gljúfur á Mars
Þyngst í sólkerfinu: 1.989.100.000.000.000 billjón tonn
Hæsti tindur: 21,9 km
Dýpsta sprungan: 10 km
Halastjarnan 17P/
Holmes varð stærri en
sólin árið 2007.
Rösklega sjö km djúp sprunga
á yfirborði Mars teygir sig
sem nemur 4.500 km við
miðbaug reikistjörnunnar.
Útbrunna eldfjallið
Ólympusfjall á Mars
nær yfir svæði á stærð
við Frakkland.
Sigurvegarinn
Þyngd sólar er 99,86%
af heildarmassa
sólkerfisins
| Lifandi vísindi | 4 · 2016
N
AS
A
N
ASA &
IVAN
EDER
N
ASA
42