Lifandi vísindi - 04.04.2016, Qupperneq 47

5
3
2
4
1
1
2
3
4
5
| Lifandi vísindi | 4 · 2016
DÝR
SAUR SEM FÆÐA
Kanínuúrgangur fer tvisvar
gegnum meltingarfærin
Jurtir eru oft tormeltanlegar. Sum dýr hafa aðlagað meltinguna í því skyni að þurfa
ekki að verja öllum deginum í að éta. Kanínur éta til dæmis eigin saur.
Kindur, geitur og kýr jórtra sem táknar að þær æla fæð-unni upp eftir fyrstu meðhöndlun í maganum og tyggja
hana aftur áður en hún heldur för sinni áfram gegnum
meltingarfærin. Hérar, kanínur og önnur nagdýr vinna einnig
tvisvar úr fæðunni en gera það á ýtarlegri hátt. Þessi dýr láta
sér nefnilega ekki nægja að tyggja matinn tvisvar, þau éta
hann nefnilega í tvígang. Dýr á borð við kanínur og flóðsvín
losa frá sér tvær gerðir af saur. Þegar einn skammtur af jurta-
efni hefur fengið fyrstu meðhöndlun í meltingarfærunum og
úrgangurinn kemur út um óæðri enda dýrsins er um að ræða
tiltölulega stórgerðar og linar hægðir. Þessi úrgangur sést
sjaldan því dýrin éta hann eins fljótt og auðið er. Þegar svo úr-
gangurinn fer gegnum meltingarveginn í annað sinn er af-
gangurinn af orkunni unninn úr honum, svo og steinefnin.
Fæðan fer gegnum
magann og út í smáþarmana.
Þar brjóta ensím niður fæðuna og
næringarefnin frásogast út í blóðið.
Ensímin geta ekki brotið niður trefjar. Trefj-
arnar ganga heilar niður úr öðrum dýrum en
hjá kanínum hljóta þær sérlega meðhöndlun.
Þar ganga trefjarnar niður í ristilinn og flokkast í
meltanlegar og ómeltanlegar trefjar.
Ómeltanlegar trefjar ganga fljótt niður af
dýrunum sem litlar svartar „kanínupillur“.
Meltanlegar trefjar
ganga niður í botn-
langa kanínunnar. Trefjarnar
brotna niður og innihald nær-
ingarefnanna leysist upp.
Næringarefnin geta þó
einungis fengið upptöku í
smáþörmunum og fyrir vikið
þurfa trefjarnar að fara aftur í
gegnum meltingarveginn.
Á leið sinni verða
trefjarnar þaktar
hlífðarslímlagi og losna úr
dýrunum sem linar, grænar
hægðir sem kanínurnar éta
samstundis. Þegar saurinn
fer aftur gegnum smá-
þarmana frásogast næring-
arefnin og úrgangurinn
losnar frá dýrunum sem
„kanínupillur“.
TREFJAR FLOKK-
AÐAR Í RISTLINUM
Dýraskítur á mikilvægan þátt í umbreytingu orku í
náttúrunni. Skítur sumra stórra dýra gegnir meira
að segja hlutverki næringar fyrir fæðu dýranna
sjálfra. Mikilvægasta fæðuuppspretta hinna risa-
stóru skíðishvala er agnarsmá hvalaátan og helsta
fæðutegund þeirra er í mörgum tilvikum hvalasaur.
Þess má geta að saurinn inniheldur tíu milljón
sinnum meira af járni en sjórinn umhverfis og er
fyrir vikið mikilvæg uppspretta járns í úthöfunum.
Sambærilegt fyrirbæri þekkist frá vatnsbólum í
Afríku. Þar dreifa flóðhestar úr fljótandi saur sínum
með því að slá harkalega til beggja hliða með róf-
unni sem gegnir þá hlutverki eins konar áburðar-
dreifara. Á þann hátt fær vatnsbólið næringu, svo
og bakkarnir umhverfis það, auk þess sem
plönturnar sem flóðhestarnir lifa á vaxa og dafna.
Hvalir og flóðhestar bera áburð á eigin fæðuRauður saur
skíðishvala felur
í sér mikið járn
sem stafar af eft-
irlætisfæðu hval-
anna, hvalaátu.
Þegar öll næringarefn-
in hafa verið unnin úr
fæðunni minnir úr-
gangurinn á litlar pillur.
Botnlangi
Vélinda
Ristill
Endaþarmur
Smáþarmar
Magi
Kanínur losa frá sér tvær tegundir
af saur – aðra fyrir endurvinnslu
og hina sem úrgang.
Endurnýtanlegu
r saur
Þurr, endanlegu
r saur
M
AR
K
CA
RW
AR
DI
N
E/
GE
TT
Y
IM
AG
ES
CLAUS LUNAU/SHUTTERSTOCK
SHUTTERSTOCK
THEBUNNYGUY.C
OM
46