Lifandi vísindi - 04.04.2016, Side 57

Hvernig vigta menn
Vetrarbrautina?
Hvernig er hægt að áætla t.d.
þyngd Vetrarbrautarinnar. Er það
gert með því að leggja saman
þyngd allra stjarna og plánetna?
Samkvæmt lögmálum Newtons er unnt að finna
heildarmassa stjörnuþoku, ef hraði ystu stjarn-
anna er þekktur og sömuleiðis vitað hversu langt
frá miðjunni þær eru. Á þessum grundvelli má
reikna út heildarmassa alls efnis innan við braut
ystu stjörnunnar. Það er engu að síður vand-
kvæðum bundið að finna hraða þeirra stjarna
sem eru alveg í útjaðri Vetrarbrautarinnar og
ákvarða fjarlægð þeirra frá miðju stjörnu-
þokunnar.
Árið 2010 tókst bandarískum eðlisfræðing-
um þó að finna heildarþyngd Vetrarbrautarinnar
með þessari aðferð. Niðurstaðan varð sú að sá
hluti Vetrarbrautarinnar, sem er í minna en
261.000 ljósára fjarlægð frá miðjunni, sem er
langstærsti hlutinn, sé 690 milljarðar sólmassa
að þyngd, sem sagt þyngd sólarinnar marg-
földuð með 690 milljörðum. Til að tákna þessa
þyngd í tonnum þarf töluna 1 og síðan 39 núll á
eftir. Skekkjumörkin eru þó svo mikil að réttara
væri að segja að Vetrarbrautin sé einhvers stað-
ar á bilinu 570-990 milljarðar sólmassa.
Árið 2014 áætlaði fjölþjóðlegur hópur
stjörnufræðinga þyngd Vetrarbrautarinnar á
grundvelli þess hvernig hún og nágrannaþokan
Andromeda hafa áhrif hvor á aðra. Niðurstaða
þeirrar athugunar varð að þyngdin væri á bilinu
500-1.200 sólmassar.
AF HVERJU ERU RÚBÍNAR RAUÐIR?
Lit sinn fá eðalsteinar af ákveðnum
frumefnum, t.d. krómi eða títani.
Þetta efni er þó aðeins örlítið
brot af öllu efni steinsins, iðu-
lega ekki nema 1 af hverjum
þúsund frumeindum en
breytir kristalla-
byggingunni þannig að hún
drekkur í sig ljós á ákveðnum
bylgjulengdum. Liturinn
ræðst af því ljósi sem steinn-
inn drekkur ekki í sig.SHU
TT
ER
ST
OC
K
Næst miðju Vetrarbrautarinnar er
gríðarlega mikið af stjörnum.
Í spíralörmunum
utan við skífu stjörnu-
þokunnar er mikið af
myrku efni en miklu
færri stjörnur.
Léttasta þekkta stjörnuþoka: Segue 221.000 sólmassar
Þyngsta þekkta stjörnuþoka: IC 1101100.000.000.000.000 sólmassar
Sp
ur
ni
ng
ar
o
g
sv
ör
SV
ÖR
V
ÍS
IN
DA
NN
A
VI
Ð
SP
UR
NI
NG
UM

LE
SE
ND
A