Tímarit Máls og menningar - 30.03.2001, Blaðsíða 15

Ásgrímur Sverrisson: Myndir þýða eitthvað bls. 15
þess sögulega samhengis sem viðfangsefnið er í?
Allt þetta leiðir hugann að hinni klassísku
spurningu um tengsl listsköpunar og pólitíkur,
fagurfræði og merkingar. Það vill einmitt svo til að
sú spurning hefur ávallt brunnið heitt á fröken
Riefenstahl. Hún er enn á lífi konan þegar þetta er
skrifað, orðin 99 ára gömul, og hefur ávallt haldið því
fram að myndir hennar hafi verið gerðar á listrænum
og fagurfræðilegum forsendum eingöngu, ekki til
dýrðar nasismanum. Hún sagðist líka aldrei hafa
haft hugmynd um þau ódæði sem nasistar stóðu
fyrir og hefur því alltaf þvertekið fyrir að taka nokkra
ábyrgð á þeirri vítisvél. Enginn getur dregið í efa
listamannshæfileika hennar sem reyndar eru svo
einstakir að hún á helst heima í hópi endurreisnar-
málaranna hvað varðar sýn hennar á mannslíkam-
ann. Sjónarmiðum hennar er þó erfitt að kyngja
orðalaust, sérstaklega þegar haft er í huga hver
fjármagnaði verkin. Er semsagt verjandi að vinna
fyrir hvern sem er ef listamaðurinn er trúr sjálfum
sér? Getur listamaðurinn gefið hjarta sitt í verk til
dýrðar þeirri stefnu sem hann segist ekki þekkja
haus eða sporð á?
Er þetta ekki kjarni málsins? Myndir þýða
eitthvað, færa okkur vísanir, samhengi, hugrenn-
ingatengsl, minningar og svo framvegis. Þess
vegna geta myndasmiðir ekki flúið ábyrgð sína,
frekar en þeir sem tjá sig í töluðu eða rituðu máli.
Þeir geta ekki falið sig á bakvið fagurfræðina sem
slíka, því hún er aldrei án einhvers konar merkingar
– sérstaklega ekki í þessu tilfelli.
Nasistar vísuðu óspart í norræna goðafræði
hugmyndum sínum til stuðnings. Tákn þeirra, haka-
krossinn, er sömuleiðis þaðan fengið og stendur
fyrir sólina/eilífðina/hringrás lífsins. Eimskipafélagið
hafði notað þetta sama tákn (sneri reyndar öfugt) frá
1912. Þeir lögðu það loks niður fyrir um áratug eða
svo og báru því við að ekki væri við hæfi að flagga
þessu merki samfara auknum umsvifum á
alþjóðlegum vettvangi – semsagt, þeir komust að
þeirri niðurstöðu að merki þetta hafði „merkingu“.
Þó að ekki sé annað hægt en dást að því listfengi
sem birtist í fyrrnefndum myndum Leni Riefenstahl
er ekki hægt að horfa framhjá því að þær tengjast
náið einhverjum mestu glæpamönnum veraldarsög-
unnar og hugmyndafræði þeirra. Af þeim sökum ber
að feta varlega þann stíg sem liggur að smiðju
hennar og vera með það alveg á hreinu hvers vegna
förinni er þangað heitið.
Ásgrímur Sverrisson er kvikmyndagerðarmaður.
G8126 tmm mars 22x27 Q.4.1 3/30/01 11:47 PM Page 15