Tímarit Máls og menningar - 30.03.2001, Qupperneq 20

Sögur úr samtímanum
Íslenskar kvikmyndir á nýrri öld
Björn Þór Vilhjálmsson
Enda þótt kvikmyndagerð á Íslandi reki sögu sína allt
aftur til fyrsta áratugar tuttugustu aldar hefur hefð
skapast fyrir því að líta á árið 1978 sem upphaf
„kvikmyndavorsins íslenska“. Það ár var Kvik-
myndasjóður Íslands stofnaður og úthlutað úr
honum ári síðar. Gjarnan er litið á kvikmynd Ágústs
Guðmundssonar, Land og syni (1980), byggða á
samnefndri skáldsögu Indriða G. Þorsteinssonar,
sem fyrsta boðbera þessa kvikmyndavors, myndina
sem braut ísinn. Hún er „alíslensk kvikmynd í fullri
lengd, fjármögnuð og gerð af Íslendingum, byggð á
íslenskri sögu og með íslenskum leikurum í öllum
helstu hlutverkum“, eins og Kristján B. Jónasson
orðar það. (1) Að þessu leyti skilur hún sig frá
myndum á borð við 79 af stöðinni (1962), sem var
samstarfsverkefni íslenskra og danskra aðila, og
Sölku Völku (1954) sem var að mestu gerð af
Svíum.
Kenningin um „kvikmyndavorið“ er þó afmörkuð
söguskoðun sem lítur fram hjá frumkvöðlum í kvik-
myndagerð á Íslandi, mönnum eins og Guðmundi
Kamban, Lofti Guðmundssyni og Óskari Gíslasyni
sem framleiddu og leikstýrðu heimildarmyndum og
leiknum myndum löngu fyrr, svo og stofnun
íslensks kvikmyndavers árið 1957 (sem Óskar
Gíslason stofnaði í Múla í Reykjavík). Engu að síður
er það óumdeilanlegt að árið 1978 er tímamótaár í
íslenskri kvikmyndasögu. Segja má að samfelldur
kvikmyndaiðnaður verði til á Íslandi eftir fyrstu
kvikmyndahátíðina hérlendis en heiðursgestur
hennar, þýski leikstjórinn Wim Wenders, sendi ís-
lenskum þingmönnum bréf þar sem hann útlistaði
mikilvægi þess að stofnaður yrði kvikmyndasjóður.
Heimkoma íslenskra leikstjóra úr kvikmyndanámi
erlendis skipti einnig miklu máli svo og aukin
fagþekking fjölmargra einstaklinga sem störfuðu hjá
hinu nýstofnaða Ríkissjónvarpi.
Varasamt er þó að taka of sterkt til orða í þessu
samhengi. Þótt Ágústi Guðmundssyni, Hrafni
Gunnlaugssyni, Þráni Bertelssyni og fleiri leik-
stjórum sem fram komu á öndverðum níunda
áratugnum hafi farist ýmislegt vel úr hendi höfðu
aðeins fyrstu skrefin verið stigin í átt að kvikmynda-
gerð á alþjóðlegum mælikvarða. Myndirnar báru
þess margar merki að vera gerðar bæði af
vanefnum og þekkingarleysi á miðlinum. Brotalamir
voru á tæknivinnslu, hljóð var án undantekninga
slæmt og viðvaningsbragur gjarnan á handritum. Þá
var frammistaða sviðslærðu leikaranna á köflum
stirð, sem ef til vill orsakaðist af því að engin hefð
var til í kvikmyndaleik hérlendis. Viðtökur áhorfenda
voru þó góðar, fólk hafði áhuga á og vildi styðja við
bakið á íslenskum kvikmyndum.
En marki árið 1978 upphaf íslensks kvikmynda-
vors verður vorið að teljast fremur hráslagalegt og
óhætt er að segja að sumarið hafi látið bíða eftir sér.
Nú um mundir sjást þessi merki að íslensk
kvikmyndagerð hafi tekið út sitt þroskaskeið og sé
að ná faglegum jöfnuði. Ef haldið er í áðurnefnda
líkingu mætti jafnvel tala um árþúsundamótin sem
upphaf hins íslenska kvikmyndasumars. Undanfarna
fimmtán mánuði hafa sjö íslenskar myndir verið
frumsýndar, fjórar þeirra eftir unga leikstjóra sem
eru að stíga sín fyrstu spor í kvikmyndagerð. Meðal
þeirra er að finna nokkrar frambærilegustu
kvikmyndir sem framleiddar hafa verið hér á landi.
I. Englar og undirmálsfólk
Fyrsta janúar árið 2000 var kvikmynd Friðriks Þórs
Friðrikssonar, Englar alheimsins, frumsýnd en hún
er byggð á samnefndri skáldsögu Einars Más
Guðmundssonar. Harmræn lífssaga Páls (Ingvar E.
Sigurðsson), sem ungur að árum greinist með
alvarlegan geðsjúkdóm, er rakin fram að sviplegum
endalokum. Brugðið er upp mynd af reynsluheimi
hinna geðsjúku, ráðaleysi aðstandenda og skilnings-
leysi í heilbrigðiskerfinu. Páll fjarlægist hið daglega
líf utan geðdeildarinnar en eignast vini á spítalanum
sem einnig eru fórnarlömb illvígra geðsjúkdóma. Þar
á meðal er Óli (Baltasar Kormákur) sem lætur
hendur standa fram úr ermum og semur hvert bítla-
G8126 tmm mars 22x27 Q.4.1 3/30/01 11:48 PM Page 20