Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 2015, Side 4

Náttúrufræðingurinn - 2015, Side 4
Náttúrufræðingurinn 4 Framandi sjávar- lífverur við Ísland Náttúrufræðingurinn 85 (1–2), bls. 4–14, 2015 Karl Gunnarsson, Guðrún G. Þórarinsdóttir og Óskar Sindri Gíslason Inngangur Á síðustu áratugum hefur flutn- ingur sjávarlífvera langt út fyrir náttúruleg heimkynni aukist veru- lega á heimsvísu. Áætlað er að á hverjum degi séu um 10 þúsund tegundir á ferðinni milli hafsvæða með skipum. Við strendur Evrópu uppgötvast að meðaltali ein ný framandi tegund aðra eða þriðju hverju viku.1,2 Skilgreining fram- andi tegundar hefur verið nokkuð á reiki. Í núverandi umfjöllun telst tegund framandi ef hún hefur flust til nýrra heimkynna af manna- völdum, viljandi eða óviljandi, og nær að lifa þar af og fjölga sér. Að- alflutningsleiðir framandi sjávar- lífvera eru taldar vera með skipum, annaðhvort utan á skipsskrokknum eða í kjölfestuvatni, með lifandi4 eldisdýrum, þá sérstaklega skel- dýrum, sem flutt eru milli svæða, og með efnivið í skrautfiskaræktun sem sendur er milli heimsálfa.3,4 Langstærsti hópur aðfluttra tegunda eru botnlífverur, þ.e. botnþörungar og botndýr.2 Egg, okfrumur, gró og ungstig (t.d. lirfur) botnlífvera berast líklega aðallega með kjölfestuvatni sem skip tekur á einum stað og losar á öðrum. Ætla má að fullorðinsstig margra aðfluttra tegunda berist áföst við skipskrokka, losni svo af á nýjum stað og taki sér þar bólfestu. Skeldýr og fiskar hafa öldum saman verið flutt lifandi til eldis um langan veg. Slíkir flutningar eru enn í gangi um allan heim. Eldisdýr geta borið sjúkdóma (sníkjudýr, bakteríur og veirur) og einnig ásætutegundir sem geta tekið sér bólfestu í nýjum heim- kynnum og hugsanlega ógnað þar staðbundnu lífríki.5 Veðurfarsbreytingar sem rekja má til athafna mannsins valda því að norðurheimskautsísinn er umfangs- minni á sumrin en áður og hafa greitt fyrir náttúrulegum flutningi sjáv- arlífvera úr Norður-Kyrrahafi yfir í Norður-Atlantshafið.6,7 Manngerðir skurðir milli aðskilinna heims- hafa, svo sem Súesskurðurinn, hafa einnig auðveldað flutning tegunda milli heimshafa.8 Æ fleiri framandi sjávarlífvera verður vart í strandsjónum við Ísland. Alls er vitað af fimmtán tegundum og hefur um helmingur þeirra numið hér land á undanförnum tveimur áratugum. Meðal þeirra eru sex tegundir þörunga, svifþörungarnir Heterosigma akashiwo, Stephanopyxis turris og Mediopyxis helysia, og botnþörungarnir sagþang (Fucus serratus), rauðflóki (Bonnemaisonia hamifera) og hafkyrja (Codium fragile); fjögur krabbadýr, grjótkrabbi (Cancer irroratus), sandrækja (Crangon crangon), fitjafló (Orchestia gamarellus) og ögnin Praunus flexuosus; tvær samlokur, hjartaskel (Cerastoderma edulis) og sandskel (Mya arenaria); eitt möttuldýr, glærmöttull (Ciona intestinalis); og tvær tegundir fiska, flundra (Platichthys flesus) og græni marhnútur (Taurulus bubalis). Flestar þessara tegunda hafa líklega borist til landsins með kjölfestuvatni skipa eða sem ásætur á skipsskrokkum. Einnig er mögulegt að nokkrar hafi borist með sandi eða grjóti úr fjörum, sem notað var sem kjölfesta. Líklegt er að flestar tegundanna hafi borist frá Evrópu. Hefur það verið staðfest um þrjár tegundir með erfða- fræðilegum samanburði á einstaklingum við Ísland og einstaklingum sömu tegundar annars staðar í Norður- Atlantshafi. Grjótkrabbi er eina tegundin sem örugglega hefur borist hingað frá austurströnd Norður-Ameríku. Allar tegundirnar hafa tekið sér bólfestu á grunnsævi hér við land. Flestra tegundanna varð fyrst vart á suðvesturhorni landsins, þar sem skipaumferð er hvað mest við landið og sjávarhiti hæstur. Almennt verður aðeins lítill hluti framandi lífvera ágengur. Af þeim framandi tegundum sem hafa tekið sér bólfestu í sjó við Ísland eru það helst sagþang, grjótkrabbi, sandrækja, glærmöttull og flundra sem talið er að séu ágengar eða gætu orðið það. Ritrýnd grein

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.