Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Síða 90

Baldur Hafstað
Öll höfum við okkar galla; við vitum það og biðjumst afsökunar; þú ámælir mér
og eins hef ég ámælt öðrum, og ég kann að ámæla þér; við veitum högg og fáum
á okkur högg. Það er lögmálið að gjalda í sömu mynt. Farðu núna og finndu
að, gagnrýndu, spottaðu og skammastu. Frægur maður hefur sagt: „Vertu eins
neyðarlegur og hótfyndinn og þér sýnist: þú getur ekki lastað okkur meira en
við getum lastað þig.“
Þannig hef ég öskrað „hóra“ á skömmóttar konur, og við aðfinnslur sumra
manna er ég hræddur um að ég hafi skotið yfir markið. Hégómlegir hrósa sér,
heimskir gera lítið úr sér. Ég sölsa ekki undir mig með ofríki það sem aðrir eiga
en rýri ekki minn hlut heldur. Ég er ekki einn af þeim bestu, ég er heldur ekki
ómerkilegastur ykkar. Ég kann að vera þumlungi eða fetum eða dagleiðum á eftir
þessum eða hinum en ég er kannski meira en sjónarmun á undan þér.
Hvernig sem það nú er, gott eða vont: ég hef reynt, farið upp á sviðið; ég verð
að þola aðfinnslur, ég get ekki flúið slíkt. Satt er það að stílsmáti okkar kemur upp
um okkur, og alveg eins og veiðimenn finna bráð sína með því að rekja slóð henn-
ar, þannig má greina snilld manns út frá verkum hans. Við getum dæmt mann-
inn miklu betur út frá ræðu hans en útliti. Það var aðferð Catós gamla. Ég hef
opinberað sjálfan mig (ég veit það) í þessari ritsmíð, snúið innhverfunni út: Mér
verður álasað, ég er ekki í neinum vafa um það; ég get tekið undir með Erasmusi
sem segir: Ekkert er eins ergilegt og dómar manna, en huggun er að dómar okkar
eru eins breytilegir og smekkur okkar.
Örlög bóka
Þrír gestir mínir eru ósammála og vilja allir fullnægja smekk sínum með mis-
munandi fæðu. Skrif okkar eru eins og réttir, lesendur okkar eins og gestir, bæk-
ur okkar eins og fegurð sem einn dáist að en annar hafnar; okkur er tekið í sam-
ræmi við smekk og skynbragð manna. Örlög bóka eru háð smekk lesandans.
Það sem gleður einn hvað mest er þyrnir í augum annars. Skoðanir manna eru
eins margar og þeir sjálfir: þú formælir því sem hann mælir með. Það sem þú
sækist eftir finnst öðrum viðbjóðslegt og súrt. Þessi ber virðingu fyrir málefni,
hinn hugsar umfram allt um orðsins list; þessi er hrifinn af lausum og frjálsum
stíl, hinn hrífst af snjallri samsetningu, sterkum línum, öfgum, allegóríum;
þessi þráir fallega myndskreytingu á forsíðu, lokkandi myndir.
Það sem einn dáist að gerir annar að engu með háði og spotti. Ef það höfðar
ekki beint til hans, aðferðar hans og hugmynda, ef einhverju er sleppt eða bætt
við sem honum líkar eða líkar ekki, ert þú kjáni, asni, yfirborðsmaður, ómerking-
ur, auðnuleysingi; eða þetta er bara hrein framleiðsla, safn án vits eða frumleika,
eintómur hégómi.
Þegar búið er að gera hlutina heldur fólk að þeir séu auðveldir; þegar vegurinn
hefur verið lagður gleymir það því hve leiðin var erfið áður. Þannig eru menn
vegnir og léttvægir fundnir, gjarnan af lítilsigldu fólki sem hefði ekki getað gert
eins mikið sjálft. Sérhver maður er uppfullur eigin skilnings; og með því að svo
er margt sinnið sem skinnið, hvernig er þá hægt að gera öllum til hæfis? Á ég að
taka þessa stefnu eða hina? Þú hafnar því sem hinn heimtar.
88
TMM 2005 • 4